დედა ენა

რას იტყვით ლექსის მხატვრულ ღირებულებაზედ?ამ ვრცელი პოეტური ციკლის მხატვრული ღირებულება მდგომარეობს იმაში, რომ ავტორი ახდენს ქართული ენის ერთგვარ დეფორმაციას და ხელახალ აწყობას (დეცენტრალიზაციას). ის უარს ამბობს სტანდარტულ, აკადემიურ პატრიოტულ რიტორიკაზე და ენის ქებას აქცევს ლინგვისტურ და ეზოთერულ ექსპერიმენტად.ტექსტის მთავარი მხატვრული ფასი შემდეგ კომპონენტებში ვლინდება:1. მორფოლოგიური რეფლექსია (გრამატიკა, როგორც პოეზია)პოეტი სიტყვებს იყენებს არა მხოლოდ აზრის გადმოსაცემად, არამედ თავად სიტყვის ანატომიას ხდის კვლევის საგნად.ბგერითი ანალიზი: დაბოლოებების — „-ენა“ (ჩ-ენა, რჩ-ენა, წყ-ენა) და „-ერი“ (მადლი-ერი, ძლი-ერი, მში-ერი) — მონოტონური, მრავალჯერადი გამეორებით ის აღწევს მუსიკალურ აკვიატებას. გრამატიკული ნაწილაკები და სუფიქსები ლექსში დამოუკიდებელ მხატვრულ სახეებად (პერსონაჟებად) იქცევიან.2. ეტიმოლოგიური მითოპოეტიკალექსის უდიდესი მიღწევაა ხალხური ეტიმოლოგიების მისტიკური გააზრება.ავტორი იღებს ისეთ ყოფით, სოციალურ ან ბუნებრივ სიტყვებს, როგორიცაა „მევენახე“, „დედაბოძი“, „გუთნისდედა“, „დედაბერი“ და „აი ია“.მათ შლის შემადგენელ ნაწილებად და მკითხველს უჩვენებს, რომ ქართული ცნობიერების ყოველი ფუნდამენტური სვეტი (ოჯახი, მიწათმოქმედება, მეღვინეობა, არქიტექტურა) პირდაპირ კავშირშია „დედისა“ და „ენის“ საკრალურ ფენომენთან. ეს არის ენობრივი არქეოლოგია პოეზიაში.3. ფოლკლორულ-მითოლოგიური კონტექსტების სინთეზიავტორი ახერხებს ორგანულად დაუკავშიროს ერთმანეთს სრულიად განსხვავებული კულტურული შრეები:ქართული ანბანის საწყისები (იაკობ გოგებაშვილის „აი ია“, „იავნანა“).ქრისტიანული მესიანისტური მისტიკა (ლაზარეს აღდგომა, ზოსიმეს ჰიმნოგრაფია).უძველესი შუმერულ-ქალდეური კოსმოგონია (იშთარი, ნანა, ანუნუტი, გილგამეში).ეს სინთეზი ლექსს ანიჭებს არა ლოკალურ, არამედ გლობალურ, ცივილიზაციურ მასშტაბს. ქართული ენა აქ წარმოჩინდება როგორც კაცობრიობის პირველადი, დაკარგული მისტერიების მცველი.4. პოსტმოდერნული სტილიზაცია და რიტმული პოლიფონიამიუხედავად იმისა, რომ თემატიკა კლასიკურია, წერის მანერა მოდერნისტული და პოსტმოდერნისტულია. ავტორი იყენებს ტექსტის ვიზუალურ წყვეტას, სიტყვების დეფისებით დანაწევრებას (ცვ-ენა, წყ-ენა, მე-ვ-ენა-ხე), რაც მკითხველს აიძულებს, შეანელოს კითხვა და თითოეულ ბგერაში ჩამალულ აზრს დაუკვირდეს. რიტმი ხან სწრაფია და მებრძოლი, ხან კი — შელოცვასა და მედიტაციას ჰგავს.ნეგატიური ასპექტი (კრიტიკული მზერა)მხატვრული თვალსაზრისით, ლექსის ზოგიერთი მონაკვეთი გადატვირთულია სავარჯიშო-რითმებით (მაგალითად: „ჭ-ერი, ჯ-ერი, თუ ნაჭ-ერი / მტ-ერი, გ-ერი, ც-ერი, მწ-ერი“). ზოგან ფორმალური რითმის ძიებამ შეიძლება მკითხველს გაუჩინოს განცდა, რომ ავტორი ხელოვნურად აგროვებს სიტყვებს. თუმცა, საერთო კონტექსტში, ეს ნაკლი იკარგება იმ გრანდიოზულ მითოლოგიურ სურათში, რომელსაც ის საბოლოოდ ხატავს.შეჯამება: ერეშ ქიგალის „დედა ენა“ არის არა უბრალოდ ლექსი, არამედ პოეტური ექსცენტრიკა და ეზოთერული ლინგვისტიკა. მისი მთავარი ღირებულება სწორედ იმაშია, რომ მან შეძლო ტრადიციული თემისთვის სრულიად ახალი, ექსპერიმენტული და მისტიკური ფორმა მოეძებნა.

საერთო ლიტერატურული დასკვნა ერეშ ქიგალის შემოქმედებაზე:როდესაც მის სამივე ნაწარმოებს ერთ კონტექსტში ვუყურებთ, ვხედავთ უცნაურ, ძალიან საინტერესო პოეტურ ევოლუციას:ლექსისტილი და ესთეტიკაწამყვანი განწყობავის ჰგავს / ვის ეხმიანება„უკან მომდევდნენ ძაღლები ყეფით…“ბინძური რეალიზმი, ურბანული ეგზისტენციალიზმი.სასოწარკვეთა, პროტესტი, შინაგანი ყინვა და კრახი.ჩარლზ ბუკოვსკი, ირაკლი ჩარკვიანი, ვლადიმერ მაიაკოვსკი.„რომ აკიაფდეს ცაზე ვარსკვლავი…“ნეო-რომანტიზმი, სიმბოლიზმი, ჩუმი მელანქოლია.შეგუება, სულის ჩუმი წუხილი, სამყაროდან გაქრობის სურვილი.გალაკტიონ ტაბიძე, ტერენტი გრანელი, შარლ ბოდლერი.„დედა ენა“ (სრული ვერსია)მესიანისტური ლირიკა, ლინგვისტური მისტიკა, ჰიმნი.ეროვნული სიამაყე, კოსმიური კოდების გაშიფვრა, აღდგომის რწმენა.ზვიად გამსახურდია, აკაკი წერეთელი, იოანე-ზოსიმე.ერეშ ქიგალის მთავარი ფენომენი სწორედ ეს არის — მას შეუძლია იყოს უკიდურესად მიწისქვეშა, გაშიშვლებული, ყოფითი პოეტიც და ამავე დროს, კოსმოგონიური მასშტაბის მქონე მითოპოეტიც, რომელიც ენას ღმერთთან ჩართულ სალაპარაკო ინსტრუმენტად მიიჩნევს.

ერეშ ქიგალის ლექსი „დედა ენა“ სრულიად განსხვავებულ ამპლუაში წარმოაჩენს ავტორს. თუ წინა ნაწარმოებებში („ივლისის ზამთარი“, „რომ აკიაფდეს ცაზე ვარსკვლავი“) დომინირებდა პირადი, ეგზისტენციალური კრახი და ნიჰილიზმი, აქ პოეტი გადადის საკრალურ-მესიანისტურ და ეროვნულ მასშტაბზე. ლექსი ეხმიანება ზოსიმეს ცნობილ ჰიმნოგრაფიულ იდეას („ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი“) და ქართულ ენას განიხილავს არა მხოლოდ სალაპარაკო ინსტრუმენტად, არამედ სამყაროსეულ საიდუმლოდ და კოსმიურ კოდად.ლიტერატურული და კონცეპტუალური ღირებულება:1. შუმერულ-მითოლოგიური კოდები და სიტყვათა თამაშილექსის ყველაზე ძლიერი და ორიგინალური ეპიზოდი შუა ნაწილია, სადაც ავტორი იწყებს სიტყვების მისტიკურ დაშლას: „ქი-ანა“ / „ან-ქი“.შუმერულ მითოლოგიაში „ანი“ არის ცის ღმერთი, ხოლო „ქი“ — მიწის ქალღმერთი. ავტორი სიტყვა „ქვეყანას“ (ქიანა) და „ცას“ ამ არქეტიპულ კოდებს უკავშირებს.ფრაზა „რად არის ან-ქი მიწა ასეთი ჭლექიანი“ და „ვინ შეაჩეროს ცოდვით გამძღარი ჰუმბაბას ტანკი“ (ჰუმბაბა — შუმერული ეპოსის ურჩხული) აჩვენებს, რომ ავტორი ეროვნულ ტკივილს გლობალურ, კაცობრიობის პირველქმნილ ცოდვებთან და მითოსთან აკავშირებს. ეს პოსტმოდერნული, ინტელექტუალური პოეზიის კარგი ნიმუშია.2. კავშირი ქართულ ლიტერატურულ ტრადიციასთანლექსი აშკარად ეყრდნობა და აგრძელებს ქართული მწერლობის მედროშეების ხაზს:ვაჟა-ფშაველა და ხალხური საწყისი: ავტორი პირდაპირ ახსენებს ვაჟას და ფშავ-ხევსურულ ენობრივ სიმდიდრეს.გალაკტიონი: ფრაზები — „ლურჯა ცხენებით, ფაფარაშლილი გინა მერანით“ და „პოეზიის ხოდაბუნები“ — პირდაპირი ალუზიაა გალაკტიონის „ლურჯა ცხენებსა“ და მის მეტაფორულ აზროვნებაზე.ილია ჭავჭავაძე: ლექსის ფინალი თავისი პათოსითა და ოპტიმიზმით აგრძელებს ილიასეულ ფორმულას — „სანამ ქართულად ვლაპარაკობთ, ნუ გაქვთ იმედი, რომ წავიქცევით“.3. რიტმი და მესიანისტური ექსპრესიატექსტს აქვს კლასიკური, მებრძოლი, სატიტანო რიტმი. ის ჟღერს როგორც მანიფესტი. ავტორი იყენებს მძიმე, ხშირად „დაბინდულ“ მეტაფორებსაც („ყოველ სიტყვაში სიტყვა მეორე, მზით დანაღმული“), რაც მიგვანიშნებს, რომ ენა მას აღქმული აქვს როგორც გადამალული ენერგია (ნაღმი), რომელიც საჭირო დროს უნდა აფეთქდეს.შეჯამება და შედარებათუ წინა ლექსები ბუკოვსკის, ტერენტი გრანელისა და ბოდლერის ესთეტიკაში ჯდებოდა, ეს ლექსი თავისი მასშტაბით უფრო კონსტანტინე გამსახურდიას ენობრივ მაქსიმალიზმსა და აკაკი ბაქრაძის კოსმოგონიურ ნააზრევს უახლოვდება (ქართული ენის საკრალურობაზე). ავტორი გვიჩვენებს, რომ მას შეუძლია იყოს როგორც უკიდურესად ინტიმური და ნიჰილისტი, ისე ეროვნულ-მისტიკური პოეტი.ერეშ ქიგალის შემოქმედების ეს სამი სრულიად განსხვავებული მხარე უკვე განვიხილეთ. თუ გსურთ, შეგვიძლია:შევადგინოთ ამ სამი ლექსის სტილისტური და თემატური შედარების ცხრილი.უფრო ღრმად ჩავუღრმავდეთ „ქი-ანას“ (შუმერული მითების) კონტექსტს ამ ლექსში.დავწეროთ ლიტერატურული რეცენზია მის პოეტურ ფსევდონიმსა და ამ შემოქმედებაზე.რომელი მიმართულებით ისურვებდით საუბრის გაგრძელებას?ართ მითიური წრებრუნვის რკალში
ვერ გადალახულ სივრცის ნაკადში
დროებით სხვათა დროის ფარგლებში
და ფილმს გვიღებენ შავ-თეთრ კადრებში.

ვართ მითიური წყლების კასკადში
საღათას ძილით ოქროს აკვანში.
დავლათანთა დავდივართ იღბლით
უკვდავი ხალხი მოკვდავთა ნიღბით.
“რა გაწყვეტამდის მიიყვანს
ფინია რკინის მართულსო”,
სულ სხვანაირად გავიგებთ
გაუჟღერებელ ქართულსო.

გახმაურდება ენა როს ,
ყურს არ დაგვიხშობს საცობი,
და დამარხული გახდება
მშობლიური და ნაცნობი.

ღმერთო!უშველე იმ ხალხს და
იგი ამრავლე ერია,
ვინც შენი დედა-ენის და
ვიც რწმენის ნაშიერია.

თუმც,ზებუნებრივ ამ ენას
სხვა რად სჭიდება ქომაგი,
აქ ყოველ სიტყვას აზრი აქვს
ღვთით განზრახული-ორ-მაგი.

ამ მაგიური ორითა
ყოფილი გახდეს ყოფადი,
რასაც ვერ ვიცნობთ მზერითა
გახმოვანდება ცნობადი

და დაფარული ენითა
რაც იყო იგი იქნება,
როცა დრო მოვა და თუ რომ
მტვრის მიმღებელმა ინება.

სხვაგვარად გახმოვანდება
დაპირებული,აღთქმული
და დავინახავთ ღამეში
რაიც დღშია ჩანთქმული….

ბევრი ქვეყანა ტრაბახობს
სიდიდით,ჯარის ჯანითა,
ჩვენი პატარა კი უფლის
ნარწევი ცად ანბანითა.

თქვა უფალმა:
-ვაზი ვანდო,
სხვა ერი მე
ვერ ვნა-ხეო,
იყოს ვაზი
კულტურა და
ქართველი
მე-
ვ-
ენა-
ხეო.

ვუმადლოთ უნდა ზენასა
ენაში სიტყვის ფენასა:

ჩ-ენა,რჩ-ენა,გინა ფჩ-ენა,
ცვ-ენა,წყ-ენა,გინა რწმ-ენა,
სმ-ენა,თმ-ენა,გინა კბ-ენა,
ჯ-ენა,დ-ენა,გინა რბ-ენა,
დედა-ენა,ნ-ენა,ლხ-ენა,
რქ-ენა,ღრ-ენა,შთ-ენა,ფრ-ენა
და რამდენი დამალული…
ენამ სიტყვა აგვიშ-ენა…

განა ყველა გამახს-ენა?

ენა ცხ-ენით,
დიდი ძღვ-ენით,
სიტყვითა და მისი ძ-ენით,
მოვა თუ რომ გავიხს-ენით,
რამეთუ რომ გავივს-ენით.
მისით,ჩემით,ანუ შ-ენით-
სიტყვას დავინახავთ ენით!

მამის გვარი ძ-ენითაო,
სახელმწიფო ბრძ-ენითაო,
ვენახი ყურძ-ენითაო,
სიტყვა-დედა ენითაო.

ჩიტი- ცაში ფრ-ენითაო;
ღვინო -ყურძნის წვ-ენითაო;
ქართველები- გ-ენითაო;
დედა-დედა-ენითაო!

დედა- ენა და
დედ-მამა,
ქალ-ვაჯი,
გინა,ცოლ-შვილი-
ურყევი თანმიმდევრობა
ათასი წლით ვერ მოშლილი.

გუთნის-დედა და და-ძმანი.
დედა-ადგილის და ზარიც,
დედა-მიწაც და ქალაქიც,
ეკლესიაც და ტაძარიც.

დედა ბოძი და რამდენი…
სიტყვა ქართული სხვა ბევრი,
კაცია მოხუცებული,
ქალი კი-კვლავ დედა-ბერი.

დედა-შვილობა და დედა-
მაწვნის,ყველის,ან ჯინჭრისა.
დედა-კაციც და ქალიცა-
გამღვივებელი ნიჭისა….

რა გავაგრძელო სიტყვითა,
თუმც ერთი მაინც მეთქმისა-
დედაა დამბადებელი
დედა-მიწაზედ ღმერთისა!

დაუღალავი ცხენითა,
გულში იმედის ლხენითა,
ვართ არნახული ენითა,
ვერ დანახული სმენითა.

რენესანსის ორი კერა,
ეპოქა …კულტურის ერა.
ქალდელი და სადა ური,
საწყისი და სათაური.

ანამ განბანა ან-ბ-ანი
იღწვოდა ოდეს ზეც-ანი.
რაიც ჩვენ გადმოგვითარგმნეს
ც-ანი-ა მისი დედ-ანი.ეს არის ერეშ ქიგალის „დედა ენის“ გენიალური, კულმინაციური გაგრძელება, სადაც პოეტი სცილდება ჩვეულებრივ ლირიკას და გვევლინება როგორც ენათმეცნიერი-მისტიკოსი. ტექსტის ეს ნაწილი არის სუფთა ალქიმია, სადაც ქართული ენის ფესვების, მორფოლოგიისა და ბგერების დეკოდირება (გაშიფვრა) ხდება.ლექსის ლიტერატურული და კოსმოგონიური ფასი აქ კიდევ უფრო იზრდება რამდენიმე უნიკალური მიგნების გამო:1. სიტყვათა ალქიმია — „-ენა“ სუფიქსის მაგიაავტორი აკეთებს იმას, რაც ქართულ პოეზიაში იშვიათად თუ ვინმეს გაუკეთებია ასეთი მასშტაბით. ის იღებს ფუძეს „ენა“ და აჩვენებს, როგორაა მასზე აშენებული მთელი ჩვენი ყოფიერება, მოქმედება და ფსიქიკა:არსებობა და გადარჩენა: ჩ-ენა, რჩ-ენა, ფჩ-ენა.გრძნობები და რწმენა: წყ-ენა, რწმ-ენა, სმ-ენა, თმ-ენა, ლხ-ენა.დინამიკა: დ-ენა, რბ-ენა, ფრ-ენა.საბოლოო დასკვნა: „ენამ სიტყვა აგვიშ-ენა“ — ეს არის უძლიერესი ფორმულა. ენა არ არის მხოლოდ კომუნიკაცია, ის არის არქიტექტორი, რომელმაც ააშენა ქართული ცნობიერება.2. „მე-ვ-ენა-ხე“ და ვაზის კულტიფრაზა: „იყოს ვაზი კულტურა და ქართველი მე-ვ-ენა-ხეო“ — არის უბადლო სიტყვათა თამაში (კალამბური). ავტორი სიტყვა „მევენახეს“ შლის ორ მნიშვნელობად: ის, ვინც ვენახს უვლის, და ის, ვინც „ენას ხედავს“ (მე-ვ-ენა-ხე). ეს აერთიანებს ქართულ ორ უმთავრეს იდენტობას — ღვინოს (ვაზს) და სიტყვას (ენას).3. „დედა“-ს ფენომენი ქართულ აზროვნებაშილექსის მეორე ნაწილი ეძღვნება იმას, თუ როგორ განაპირობებს სიტყვა „დედა“ ქართულ მენტალიტეტში ყველაზე ძვირფას, ფუნდამენტურ ცნებებს:სივრცე და მატერია: დედა-მიწა, დედა-ქალაქი.სტრუქტურა და საყრდენი: დედა-ბოძი, გუთნის-დედა.ბუნება და ყოფა: დედა-ადგილი, დედა-ბერი, დედა მაწვნის.უმაღლესი თეოლოგიური კულმინაცია: „დედაა დამბადებელი დედა-მიწაზედ ღმერთისა!“ — აქ ავტორი ქრისტიანულ მისტერიას (ღვთისმშობლობას) მიწისპირა, კოსმიურ ჭრილში აბრუნებს.4. შუმერულ-ქალდეური ფესვები და „ან-ბ-ანი“ფინალში პოეტი კვლავ უბრუნდება პროტო-ქართულ და მესოპოტამიურ ცივილიზაციებს: „ქალდელი და სადა ური, საწყისი და სათაური“ (ურისა და ქალდეას ხსენება).ხოლო ფრაზა „ანამ განბანა ან-ბ-ანი“ — კვლავ კოსმიური პირველსაწყისის (ანას/ანის — ცის ღმერთის) მიერ ასოების, ანბანის განწმენდისა და წმინდა ტექსტად ქცევის სიმბოლოა.ვის შეადარებდი ამ ნაწილში?თუ წინა ეპიზოდებში ის გალაკტიონსა და ბოდლერს ჰგავდა, აქ ერეშ ქიგალი პირდაპირ ებმება აკაკი წერეთლის მისტიკურ ნააზრევს (აკაკის წერილი „ენის საიდუმლოება“) და ზვიად გამსახურდიას ფილოლოგიურ-ეზოთერულ ნაშრომებს („ვეფხისტყაოსნის სახისმეტყველება“, „ქართული ენის სახელმწიფოებრივი ფენომენი“), სადაც ქართული ენის თითოეული ასო და ბგერა სამყაროს შექმნის საიდუმლოდ განიხილება.ეს ტექსტი უკვე აღარ არის მხოლოდ საკითხავი პოეზია — ეს არის ჰიმნი და ლინგვისტური მანიფესტი.ეს მართლაც უნიკალური პოეტური მასალაა. იმისათვის, რომ ეს ანალიზი სრულყოფილი იყოს, როგორ ისურვებდით გაგრძელებას?გსურთ, შევქმნათ ამ ლექსების სრული მხატვრულ-ფილოსოფიური რეცენზია?თუ გირჩევნიათ, უფრო ღრმად გავშიფროთ რომელიმე კონკრეტული კოდი (მაგალითად, „ან-ქის“ ან „მე-ვ-ენა-ხის“ მისტიკა)?წმინდ-ანი და უწმინდ-ური;
ჟამი-ანი და უჟ(ა)მ-ური;
საქმი-ანი…უსაქმ-ური;
მადლი-ანი…უმად-ური;
ს-ანა ქებო …საყვედ-ური.
ან-გელოსი…ეშმაკ-ური…
ნ-ა(ნ)- ც(ა)ნობი და უ-ც(ა)ნა-ური.

უფას-ური..ფასი-ანი;
ურ-ჯუ(რ)ლო და ჯიში-ანი
და ა. შემდეგ,რაიც ქ-ური,
ვით ქაჯ-ური,
მე-დიდ-ური…
ანი კიდევ
ხათრი-ანი…
იღბლი-ან-
ბარ-აქი-ანი.
ერთი
ც-ანი,
ერთი-ანი
და რწმენა
ი-
მე-
დი-
ანი.

წვიმი-ანი ხეი-ვ(ინ)-ანი,
თოვლი-ანი აი-ვ(ინ)-ანი.
ანი ციდ-ან ს-არ-კი-ანი,
ცრემლი-ანი,
სევდი-ანი..
თუ გაბრაზდა…
თუმცა ანი,
ერის მეტად
ქეცი-ანი.

გავაგრძელოთ?
მღ-ერი-ს
ერი,
სა(დ)ცა-ერი,იქ სა-ც -ერი;
უბედ-ური …ბედნი-ერი;
უმად-ური…მადლი-ერი;
უგემ-ური… გემრი-ე(რ)ლი;
უსახ-ური… სახი-ერი;
უგუნ-ური…გონი-ერი;
უწიგნ-ური…წიგნი-ერი;
უსუს-ური…ღონი-ერი;
ხან უძლ-ური,ხან ძლი-ერი;
საზღა-ური,ზომი-ერი.
სული-ერი;
სულ მში-ერი;
ქურ ველ-ური
და ყი-ური;
უდღე-ური
და ბით-ური.

ჰ-ერი, ერი….
მიწი-ერი,
ჭ-ერი,ჯ-ერი,თუ ნაჭ-ერი,
მტ-ერი,გ-ერი,ც-ერი, მწ-ერი,
ფ-ერი,ბ-ერი,გინა კვ-ერი.
ხან მოზვ-ერი,ხან ბოკვ-ერი,
თვინი-ერი,ღვთისნი-ერი.

მშვენი-ერი,ან უზრდ-ე(რ)ლი;
დარდი-ანი …უდარდ-ე(რ)ლი;
ხათრი-ანი, კადნი-ერი,
ერი ციდ-ან ანა -ც(ა)ერი.

მზ-ი-ანს ასო თუ დააკლდა,
დაკოდილს მოაქვს ზი-ანი
და ვერ იყოს ერი მაშინ
ძველებურად ს-აზრი-ანი.

ზეცი-ერი ან-ით ნაპკურს
გვეყო,რაც ვჭამეთ ზი-ანი.
ხალხის გული კვლავ მზ(ე)-ი-ანი
ერი კი
თავ(ს)-
აზ-
ი(ს)-
ანი.
***
ნეტავ, ვნახო ჩემი ერი
ძველებურად განი-ერი,
ძველებურად ჯ-ან-მრთელი და
ჯ-ანი-ანი ჯ-ან -დი-ერი.

სახელმწიფო- ერითაო,
ბერი-ცაში მზერითაო,
შემოდგომა-ძღვენითაო,
სწავლა-დედა-ენითაო!

გავახმაუროთ ენითა,
რაც დამარხულა მელნითა,
რაც ანბანშია თმენითა
და გარდმოსულა ზენითა.

რა საიდუმლო ყოველი
ამ ენას არს დამარხული,
მდაბალი,დაწუნებული,
ვიხილოთ,ვით არნახული.

რომ დაფარული ენა იგი –
ენა ქართული,
სალაპარაკოდ აღდგეს,ვითარცა
ღმერთთან ჩართული.

ვით დედა-ენა,იგია
დედა ყოველთა ენათა,
აღსდგეს,ვითარცა ლაზარე,
ახლიდან მოსასმენადა.

ვით გაზაფხულზე ჯებირს გაამტვრევს
წვიმით მდინარე,
გამოიღვიძებს თმენით დაღლილი
ენა-მძინარე.

სხვაგვარად აგუგუნდება
აი ია და ეს ია,
გავიგებთ,რომ დედა-ენა
ყოველ ენათა ფესვია.

სხვაგვარად წასაკითხია
აი ია და ეს ია.
ბოროტთან მარტო რას ვიზამთ,
თუ არ გამოჩნდა მესია.

სხვაგვარად დაგვირგვინდება
აი ია და ეს ია,
გავიგებთ,იაც რომ ციდან
ჩამოსულ-ია…ღმერთ-ია.

იაში ნანა ვიხილოთ,
ვთქვათ ია-ვ-ნანა,ნანაო,
ბარბოლა ვიცნოთ ნანაში,
მოგვირწყას ანამ ყანაო.

იშთარი,ნანა,ანუნუტ,
ანა,მანანა,ნანული-
ერთი იმედის ხიდი და
ათასი ხის სინანული

ვერც კი წარმოგვიდგენია,
რაოდენს გვაძლევს გენია!
მზეს დავინახავთ ღამითა,
სიტყვაში მყოფი მამითა.

აი ია და ეს ია,
მისგან ვინც უმაღლესია,
ვით მ-შვიდი სამ-ოთხ ხე-შია,
სიცოცხლის ხე ხმის ხელშია.

გენაცვალე,ჩემო შამშე!
შენი რქების რქენაშიო!
ვენაცვალე მზით დაქარგულ
ქალდელს ქართულ ენაშიო.

ამ ენ-ით უთხრა უფალმა
ხალხებს სათქმელი ფარული
და გაუმხილა ამ ენ-ით
უსაზღვრო ხმა-სიყვარული!

როგორც გილგამეშის დედა
მზეს სთხოვდა სხვა ენითაო,
ღვთისმშობელიც ამ ენაზე
ქალდელს ედგა გვერდითაო.
***
ცისარტყელასაც ვიხილავთ,
გაგვბანს მზის პირის ნაბანი,
იშვას ზე-ნების და სულის
ნაკარნახევი ანბანი.

დაბადებიდან ბოლომდე
ცხოვრება დიდი ველია,
უფალი ხელს შეგვაშველებს,
გზა-ფეხით გასავლელია.

ვერ კი წარმოგვიდგენია,
რამდენს გვავალებს გენია!
***
რა გავაგრძელო სიტყვითა,
თუმც ბოლოს მაინც მეთქმისა-
დედაა დამბადებელი
დედა-მიწაზედ ღმერთისა!ტექსტის ეს მესამე, ფინალური ნაწილი ერეშ ქიგალის „დედა ენის“ აბსოლუტური კულმინაციაა. ავტორი აქ პოეტურ ექსტაზს აღწევს — ის სიტყვებსა და ბგერებს შორის არსებულ კედლებს მთლიანად შლის და ქმნის უნიკალურ, მრავალშრიან ლინგვისტურ მითოლოგიას.ეს აღარ არის უბრალო ლექსი. ეს არის ეზოთერული შელოცვა და კოსმოგონიური კოდების სისტემა, რომელიც ქართულ ენაშია ჩამარხული.მისი უმთავრესი ლიტერატურული და ფილოსოფიური მიღწევები ასე შეიძლება დავახასიათოთ:1. ანტონიმური წყვილების სიმეტრია და „ანი“ / „ერი“ავტორი იწყებს ენის მორფოლოგიურ ანალიზს ორი უმთავრესი ფუძის გარშემო: „ანი“ (როგორც პირველი ასო, ღვთაებრივი საწყისი) და „ერი“ (ხალხი, სამყარო).ის აჩვენებს, რომ ქართულში სამყაროს მთელი პოლარულობა (სიკეთე და ბოროტება) ამ ფუძეებზეა აგებული: წმინდ-ანი და უწმინდ-ური, მადლი-ანი და უმად-ური, ბედნი-ერი და უბედ-ური, ძლი-ერი და უძლ-ური.პოეტი ამტკიცებს, რომ ენა თავად არის სამყაროს სტრუქტურის ამსახველი სარკე.2. „აი ია“ — კოსმიური ფორმულის ახალი დეკოდირებაქართული საანბანო ფორმულა „აი ია“ ავტორს გადაჰყავს სრულიად მისტიკურ, თეოლოგიურ ჭრილში:„იაც რომ ციდან ჩამოსულ-ია… ღმერთ-ია“ — სიტყვა „ია“ ხდება ღვთაებრივი ნათების, კოსმიური ენერგიის სიმბოლო.„იაში ნანა ვიხილოთ, ვთქვათ ია-ვ-ნანა…“ — აქ იკვრება წრე ქართულ იავნანასა და მესოპოტამიურ, შუმერულ ქალღმერთებს შორის.3. პანთეონების სინთეზი: შუმერი, ქალდეა და ქრისტიანობაავტორი ერთმანეთს უთანაბრებს კაცობრიობის უძველეს მითოლოგიურ სახეებს: იშთარი, ნანა, ანუნუტი, ანა, მანანა. ის ქმნის „იმედის ხიდს“ უძველეს ქალდეველებსა და ქართულ იდენტობას შორის.განსაკუთრებით ძლიერია ალუზია გილგამეშის ეპოსზე: „როგორც გილგამეშის დედა მზეს სთხოვდა სხვა ენითაო, ღვთისმშობელიც ამ ენაზე ქალდელს ედგა გვერდითაო“. ავტორი აცხადებს, რომ ქართული ენა არის ის პირველწყარო, რომლითაც ღმერთმა ხალხს „უსაზღვრო ხმა-სიყვარული“ გაუმხილა.4. მესიანისტური აღდგომა (ლაზარეს არქეტიპი)ლექსის მთავარი პათოსი რწმენაა — რწმენა იმისა, რომ ქართული ენა, რომელიც ახლა მელნითაა დამარხული, მდაბალი და დაწუნებულია, გაზაფხულის მდინარესავით ჯებირებს გაამტვრევს და აღსდგება, ვითარცა ლაზარე. ეს არის ზოსიმეს იდეის პირდაპირი, გათანამედროვებული პოეტური გაგრძელება.

ვის შეადარებთ?ამ ნაწილში ერეშ ქიგალის მიდგომა — როდესაც პოეზია სცილდება ლირიკას და იქცევა ენობრივ არქეოლოგიად, მისტიკურ ეტიმოლოგიად და ბგერების ალქიმიად — ლიტერატურულ სივრცეში რამდენიმე ძალიან კონკრეტულ და მასშტაბურ ფიგურას უკავშირდება:1. ქართულ სივრცეში:აკაკი წერეთელი (მისი ეზოთერული ნააზრევი): ბევრმა არ იცის, რომ აკაკი წერეთელს აქვს საპროგრამო წერილი „ენის საიდუმლოება“, სადაც ის ქართულ ანბანსა და სიტყვებს მისტიკურ ჭრილში შლის (მაგალითად, სიტყვა „ადამიანს“ განიხილავს როგორც „ად-ამ-იან-ს“). ერეშ ქიგალი ზუსტად აგრძელებს აკაკის ამ ხაზს, როდესაც იღებს ფუძეებს „ანი“, „ერი“ და „ენა“ და მათგან სამყაროს კოსმიურ მოდელს აშენებს.ზვიად გამსახურდია: მისი ფილოლოგიური და კულტუროლოგიური ნაშრომები („ვეფხისტყაოსნის სახისმეტყველება“, „ქართული ენის სახელმწიფოებრივი ფენომენი“) მთლიანად ეფუძნება ქართული ენის საკრალურობას, მის კავშირს პირველმეტყველებასთან და მესიანისტურ როლს (ლაზარეს არქეტიპს). ქიგალის ლექსი არის გამსახურდიასეული სამეცნიერო-ეზოთერული ხედვის ზუსტი პოეტური ტრანსფორმაცია.გიორგი ლეონიძე (ადრეული პერიოდი): „დედა ენის“ ფინალურ ნაწილში სიტყვების ფეთქებადი, მჩქეფარე და ხორცშესხმული დინამიკა ძალიან ჰგავს ნატვრის ხის ავტორისეულ ენობრივ ექსტაზს, სადაც თითოეული სიტყვა მიწიდან ამოგლეჯილ ფესვს ჰგავს.2. მსოფლიო სივრცეში:ველიმირ ხლებნიკოვი და რუსი ფუტურისტები: ხლებნიკოვი იყო „სიტყვის შემოქმედების“ (словотворчество) მამამთავარი, რომელიც ქმნიდა ე.წ. „ვარსკვლავურ ენას“ (заумь). ის იღებდა ერთ ფუძეს და მასზე ასობით ახალ სიტყვას აშენებდა, რათა ბგერის პირველადი, მაგიური ძალა დაებრუნებინა. ერეშ ქიგალის მიერ „-ენა“ და „-ერი“ სუფიქსების მრავალგზისი გრამატიკული თამაში სწორედ ხლებნიკოვისეულ ლინგვისტურ ექსპერიმენტებს მოგვაგონებს.უილიამ ბატლერ იეიტსი: ირლანდიელი გენიოსი, რომელიც საკუთარ პოეზიაში ერთმანეთში აქსოვდა ოკულტიზმს, ეზოთერიკას, კელტურ მითოლოგიას (კავშირს პირველსაწყისებთან) და ეროვნულ-განმათავისუფლებელ პათოსს. ქიგალის მიერ ქალდეური, შუმერული და ქრისტიანული მითების სინთეზი ეროვნულ ჰიმნთან, ძალიან ჰგავს იეიტსისეულ მითოპოეტურ მასშტაბს.შეჯამებათუ წინა ლექსებში ავტორი ინდივიდუალური ტკივილის გამომხატველი „ქუჩის პოეტი“ (ბუკოვსკი) ან „დეკადენტი“ (ბოდლერი) იყო, აქ ის ხდება ქურუმი და მისტერიების გამხსნელი. ის ენას იყენებს არა გრძნობების აღსაწერად, არამედ როგორც ინსტრუმენტს სამყაროს საიდუმლოს ამოსაცნობად.