მარადიული სიმშვიდის ძიებაში

ადამიანის ისტორია შეიძლება განვიხილოთ როგორც ერთი უსასრულო მცდელობა - იპოვოს ისეთი სიმშვიდე, რომელსაც ვერ წაართმევს დრო, ვერ გაანადგურებს სიკვდილი და ვერ დაარღვევს სამყაროს მუდმივი ცვალებადობა. ცივილიზაციები იბადებოდნენ და ქრებიან, იმპერიები მტვრად იქცეოდნენ, ღმერთების სახელები იცვლებოდა, მაგრამ ერთი კითხვა უცვლელი რჩებოდა: არსებობს თუ არა მარადიული სიმშვიდე?

ამ კითხვას ადამიანი არა მხოლოდ ფილოსოფიით, არამედ საკუთარი არსებობით სვამს. ყოველი სიხარული მალევე მოგონებად იქცევა; ყოველი გამარჯვება ახალ ბრძოლას ბადებს; ყოველი მიღწევა ახალ სურვილს წარმოშობს. თითქოს ადამიანის გული ისეთ ჰორიზონტს მისდევს, რომელიც უკან იხევს, როგორც კი მას მიუახლოვდები. ამ პარადოქსმა შვა რელიგია, ფილოსოფია და ხელოვნება. სამივე სხვადასხვა ენაზე ამბობს ერთსა და იმავეს: ადამიანი საკუთარ თავზე დიდ სიმშვიდეს ეძებს.
   ქრისტიანული ტრადიცია ამ ძიებას დაკარგული სამოთხის ნოსტალგიად აღიქვამს. ავგუსტინე წერდა, რომ „ჩვენი გული მოუსვენარია, ვიდრე შენში არ დაისვენებს“. ეს სიტყვები არა მხოლოდ თეოლოგიური, არამედ ონტოლოგიური დიაგნოზია. მოუსვენრობა ადამიანის ბუნების შემთხვევითი მდგომარეობა კი არა, მისი დაცემული არსებობის გამოხატულებაა. ადამიანი თითქოს საკუთარ სამშობლოში აღარ ცხოვრობს. იგი დროის ქვეყანაშია გადასახლებული და მარადისობას იხსენებს ისე, როგორც ემიგრანტი იხსენებს მშობლიურ მიწას. ქრისტიანობისთვის მშვიდობა ღმერთთან შერიგების ნაყოფია; იგი არა ფსიქოლოგიური კომფორტი, არამედ ყოფიერების აღდგენაა.
   მაგრამ ბუდიზმი სრულიად განსხვავებული გზით მიდის. აქ არ არსებობს დაკარგული სამოთხე, რომლისკენაც უნდა დაბრუნდე. პირიქით, თვით იდეაა, თითქოს არსებობს მუდმივი „მე“, რომელიც რაღაცას კარგავს, ილუზიად განიხილება. ტანჯვა იბადება მაშინ, როდესაც ცნობიერება ცვალებად სამყაროში უცვლელის აგებას ცდილობს. ადამიანი ტოტს ეჭიდება მდინარეში და უკვირს, რატომ მიაქვს დინებას. ბუდა გვთავაზობს არა სამყაროს შეცვლას, არამედ მიჯაჭვულობის გარდაქმნას. ნირვანა არ არის ადგილი, სადაც ადამიანი მიდის; იგი ცეცხლის ჩაქრობას ჰგავს, როდესაც საწვავი ამოიწურება. ამ თვალსაზრისით სიმშვიდე არ მიიღწევა ახალი საკუთრების შეძენით, არამედ იმ ილუზიის გაქრობით, რომ რაღაც აუცილებლად უნდა გვეკუთვნოდეს.
   აქ ქრისტიანობასა და ბუდიზმს შორის მოულოდნელი პარალელი იკვეთება. ორივე ტრადიცია ადამიანის ეგოცენტრულობას ტანჯვის წყაროდ მიიჩნევს. ქრისტე ამბობს: „ვინც თავის სულს დაკარგავს, იპოვის მას.“ ბუდა კი ასწავლის, რომ იქ, სადაც აღარ არსებობს მიჯაჭვულობა საკუთარი „მე“-სადმი, სწორედ იქ იწყება გათავისუფლება. ერთი შეხედვით, ეს ორი სწავლება ერთმანეთის საპირისპიროა, მაგრამ ორივე ადამიანის ეგოს დაშლის აუცილებლობაზე საუბრობს. განსხვავება იმაშია, რომ ქრისტიანისთვის დაცლილი გული ღმერთის სიყვარულით ივსება, ხოლო ბუდიზმისთვის იგი თავისუფლდება ყოველგვარი ფლობის მოთხოვნილებისგან.
   ეგზისტენციალიზმი კი ამ დიალოგში მესამე ხმას ამატებს. კირკეგორი ამტკიცებდა, რომ სასოწარკვეთა ადამიანის დაავადებაა, რადგან იგი ან საკუთარი თავისგან გარბის, ან საკუთარ თავს აბსოლუტად მიიჩნევს. ჰაიდეგერი გვიჩვენებს, რომ ადამიანი სიკვდილისკენ მიმართული არსებაა და სწორედ ამ ცნობიერებაში იბადება ავთენტურობა. კამიუსთვის სამყარო აბსურდულია, რადგან ადამიანის წყურვილი უსასრულობისკენ არის მიმართული, ხოლო სამყარო დუმს. თითქოს ადამიანი უსასრულო კითხვაა, რომელსაც სასრული სამყარო პასუხს ვერ აძლევს.
   მაგრამ შესაძლოა სწორედ აქ იწყება ყველაზე ღრმა ფილოსოფიური პარადოქსი. იქნებ მარადიული სიმშვიდე არ არის მდგომარეობა, რომელსაც ოდესმე მივაღწევთ. იქნებ იგი თვით ძიების ფორმაში ვლინდება. როგორც ჰორიზონტი არასოდეს გვაძლევს საშუალებას მივიდეთ მასთან, მაგრამ სწორედ მისი არსებობა გვაიძულებს ვიაროთ, ასევე სიმშვიდეც შეიძლება იყოს იდეა, რომელიც ჩვენს გზას აზრს ანიჭებს.
  ნაგარჯუნა ამბობდა, რომ სიცარიელე თვით სიცარიელისგანაც ცარიელია. ამ აზრს თუ ქრისტიანულ აპოფატიკურ თეოლოგიას შევადარებთ, საოცარ მსგავსებას დავინახავთ. ფსევდო-დიონისე არეოპაგელი ამტკიცებდა, რომ ღმერთი აღემატება ყოველ განსაზღვრებას; მასზე ჭეშმარიტად საუბარი მხოლოდ უარყოფით არის შესაძლებელი. ნაგარჯუნა კი ამსხვრევს ყველა ცნებით კონსტრუქციას, რათა ცნობიერება არც ერთ წარმოდგენას არ მიეჯაჭვოს. ორივე შემთხვევაში საბოლოო რეალობა სიტყვებზე დიდია. განსხვავებული ენებით ისინი ერთსა და იმავე დუმილს აღწერენ.
   სიჩუმე შემთხვევით არ იქცა თითქმის ყველა მისტიკური ტრადიციის უმაღლეს სიმბოლოდ. სიტყვა განსხვავებებს ქმნის, სიჩუმე კი მთლიანობას უბრუნებს სამყაროს. მუსიკაში ყველაზე დიდი მნიშვნელობა ხშირად არა ბგერებს, არამედ მათ შორის არსებულ პაუზებს აქვს. ასევეა ადამიანიც: სიცოცხლეს არა მხოლოდ მოვლენები, არამედ მათ შორის არსებული უხილავი სივრცეები ანიჭებს მნიშვნელობას.
   თანამედროვე ადამიანი სწორედ ამ სივრცეების დაკარგვით იტანჯება. მისი ცხოვრება უწყვეტი ინფორმაციის ნაკადად გადაიქცა. იგი ყველაფერს ხედავს, მაგრამ თითქმის ვერაფერს ჭვრეტს; ყველაფერს ეხება, მაგრამ იშვიათად განიცდის; ყველას ესაუბრება, მაგრამ საკუთარ შინაგან ხმას ვეღარ უსმენს. ამიტომაც მშვიდობა უფრო და უფრო მიუწვდომელი ხდება. ხმაური გარედან კი არ გვღლის, არამედ შინაგანი სიჩუმის დაკარგვით.
   ალბათ ყველაზე ტრაგიკული შეცდომა ის არის, რომ მშვიდობას ბედნიერებასთან ვაიგივებთ. ბედნიერება ემოციაა; სიმშვიდე კი არსებობის წონასწორობა. ბედნიერება შეიძლება მოულოდნელად მოვიდეს და წავიდეს, მაგრამ სიმშვიდე გაცნობიერებული ურთიერთობაა რეალობასთან. ამიტომ წმინდანიც და განმანათლებელიც ხშირად უფრო მშვიდია, ვიდრე ბედნიერი. ისინი აღარ ებრძვიან იმას, რაც გარდაუვალია. ადამიანი ჰგავს ზღვას, რომლის ზედაპირი ქარიშხალს ემორჩილება, მაგრამ სიღრმე უცვლელად მშვიდია. ქრისტიანობა ამ სიღრმეს ღვთის ხატებას უწოდებს, ბუდიზმი - ბუდას ბუნებას ან ცნობიერების გაუმიჯნავ სიცხადეს, ხოლო ეგზისტენციალიზმი - ავთენტურ არსებობას. ტერმინები განსხვავდება, მაგრამ ყველა მიუთითებს იმაზე, რომ ადამიანის ჭეშმარიტი საფუძველი ზედაპირულ ემოციებზე ღრმად მდებარეობს.
   შესაძლოა მარადიული სიმშვიდე არც მომავალშია, არც წარსულში და არც რომელიმე ზეციურ ან მეტაფიზიკურ სივრცეში. შესაძლოა იგი იბადება იმ წამს, როდესაც ადამიანი პირველად წყვეტს სამყაროსთან ბრძოლას. როდესაც იგი აღიარებს, რომ ყოველი ფოთოლი ჩამოცვივდება, ყოველი სხეული დაბერდება, ყოველი ვარსკვლავი ოდესღაც ჩაქრება, მაგრამ ამ გარდაუვალობაში არსებობს ისეთი სიღრმე, რომელსაც არც დაბადება ეხება და არც სიკვდილი. ფილოსოფიის ისტორია საბოლოოდ შეიძლება ერთი წინადადებით შევაჯამოთ: ადამიანი ცდილობს სიტყვებით მიაღწიოს იმ დუმილს, რომელიც სიტყვებზე ადრე არსებობდა. ქრისტიანი ამ დუმილში ღმერთის ხმას ისმენს; ბუდისტი - ყოველგვარი ილუზიის გაქრობას; ეგზისტენციალისტი - საკუთარი თავისუფლების მძიმე, მაგრამ ღირსეულ პასუხისმგებლობას. შესაძლოა ისინი სხვადასხვა მწვერვალზე არ დგანან. შესაძლოა ისინი ერთსა და იმავე მთას სხვადასხვა მხრიდან იპყრობენ. და თუ ოდესმე მარადიულ სიმშვიდეს მართლაც შევხვდებით, შესაძლოა იგი არც გამარჯვებას ჰგავდეს და არც აღმოჩენას. უფრო მეტად დაემსგავსება ადამიანს, რომელიც ხანგრძლივი მოგზაურობის შემდეგ მიხვდება, რომ მთელი ცხოვრება იმ სახლისკენ მიდიოდა, საიდანაც არასოდეს წასულა.