ჯოჯოხეთი ბუდიზმში - ნარაკა

ჯოჯოხეთი ბუდიზმში - ნარაკა

ვიდრე დიდებული დანტეს გადაკითხვის კვირეულები მაქვს, გადავწყვიტე ამ საკითხზე დავწერო ვრცელი განხილვა და ვიმედოვნებ თქვენთვისაც საინტერესო იქნება.

ჯოჯოხეთის იდეა ბუდისტურ რელიგიურ და ფილოსოფიურ წარმოსახვაში ერთ-ერთი ყველაზე რთული და, ამავე დროს, ხშირად არასწორად გაგებული თემაა. თანამედროვე დასავლურ კულტურაში სიტყვა „ჯოჯოხეთი“ თითქმის ავტომატურად უკავშირდება მარადიულ სასჯელს, ღვთაებრივ სამსჯავროსა და სიკვდილის შემდეგ ადამიანის საბოლოო ბედის შესახებ წარმოდგენას. ბუდისტურ ტრადიციაში კი ამგვარი გაგება მხოლოდ ნაწილობრივ შეიძლება იყოს შესაბამისი. ბუდისტური ჯოჯოხეთი - სანსკრიტული ნარაკა (naraka), პალიური niraya - არ წარმოადგენს მარადიული დასჯის ადგილს და არც აბსოლუტური ღვთაებრივი ნების მიერ გამოტანილი განაჩენის შედეგია. იგი, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გავიგოთ როგორც სამსარული არსებობის ერთ-ერთი სფერო, რომელშიც არსება გარკვეული კარმული მიზეზებისა და პირობების შედეგად იბადება.

ეს განსხვავება შემთხვევითი ან მეორეხარისხოვანი არ არის. იგი უშუალოდ გამომდინარეობს ბუდიზმის ძირითადი მეტაფიზიკური პრინციპებიდან. ბუდისტური მსოფლმხედველობა არ საუბრობს შემოქმედი ღმერთის შესახებ, რომელიც სამყაროს მორალურ წესრიგს გარედან აწესებს და თითოეულ არსებას მისი მოქმედებების შესაბამისად ანიჭებს ჯილდოსა და სასჯელს. სამყაროს წესრიგი, მათ შორის არსებათა დაბადებისა და გარდაქმნის პროცესიც, განიხილება მიზეზობრიობის თვალსაზრისით. სწორედ ამ კონტექსტში უნდა გავიგოთ კარმის ცნება: კარმა არ არის ზებუნებრივი სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენი, არამედ განზრახული მოქმედებებისა და ცნობიერების იმპულსების მიზეზობრივი ძალა, რომელიც მომავალ გამოცდილებაზე ზემოქმედებს.

ამგვარად, როდესაც ბუდისტური ტექსტები ამბობენ, რომ მძიმე ნეგატიური მოქმედებები ჯოჯოხეთურ დაბადებას იწვევს, ეს არ ნიშნავს, რომ რომელიმე ღვთაება ადამიანს ჯოჯოხეთში „გზავნის“. უფრო ზუსტი იქნება ვთქვათ, რომ გარკვეული სახის მოქმედებები და განსაკუთრებით ისეთი გონებრივი მდგომარეობები, როგორიცაა სიძულვილი, სასტიკი განზრახვა, ბოროტმოქმედება და სხვა დესტრუქციული მიდრეკილებები, ქმნის პირობებს, რომლებშიც შესაბამისი კარმული შედეგი შეიძლება მომწიფდეს. ამ თვალსაზრისით კარმული შედეგი უფრო მეტად ბუნებრივი მიზეზობრიობის პრინციპს ჰგავს, ვიდრე სამართლებრივ სასჯელს.

ეს საკითხი განსაკუთრებით კარგად ჩანს ბუდისტური კოსმოლოგიის მთლიან სურათში. სამსარა არ არის მხოლოდ ადამიანთა სამყაროს აღმნიშვნელი. იგი მოიცავს არსებობის მრავალ სფეროს, რომელთა შორის ტრადიციულად გამოიყოფა ღმერთებისა და ღვთაებრივი არსებების სამყაროები, ასურათა სფერო, ადამიანთა სამყარო, ცხოველთა სამყარო, პრეტების ანუ მშიერი სულების - სფერო და ჯოჯოხეთური სფეროები. ამ ექვსი სფეროს მოდელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა მაჰაიანურ და ვაჯრაიანულ ბუდიზმში, სადაც იგი ხშირად გამოსახულია ე.წ. ბჰავაჩაკრაზე, „არსებობის ბორბალზე“. ამ გამოსახულებაში ჯოჯოხეთი არ დგას სამსარის გარეთ; არამედ, ის თავად ბორბლის ერთ-ერთი ნაწილია. ეს სიმბოლური დეტალი არსებითად გამოხატავს ბუდისტურ პოზიციას: ჯოჯოხეთური დაბადება, როგორი მძიმე და ხანგრძლივიც უნდა იყოს იგი, მაინც მხოლოდ სამსარული არსებობის ფორმაა.

სწორედ აქ ჩნდება მნიშვნელოვანი განსხვავება მარადიული სასჯელის იდეასთან. ბუდისტური ნარაკა არ არის მარადიული. ტრადიციულ კოსმოლოგიაში ჯოჯოხეთური არსებობის ხანგრძლივობა შეიძლება წარმოუდგენლად დიდი იყოს და ზოგიერთ ტექსტში იგი უზარმაზარი კოსმოლოგიური დროის ერთეულებით აღიწერება, მაგრამ არც ერთი ასეთი პერიოდი არ წარმოადგენს აბსოლუტურ მარადიულობას. როდესაც შესაბამისი კარმული პოტენციალი ამოიწურება, ჯოჯოხეთური არსებობაც მთავრდება. ამის შემდეგ ცნობიერების ნაკადი კვლავ აგრძელებს სამსარულ არსებობას და შეიძლება სხვა სფეროში დაიბადოს.

ამ თვალსაზრისით ნარაკის დროებითობა პირდაპირ გამომდინარეობს არამუდმივობის - ანიჩჩას (anicca) - ზოგადი პრინციპიდან. ყველაფერი, რაც მიზეზებზეა დამოკიდებული, წარმოშობილია; ხოლო რაც წარმოშობილია, ცვლილებასა და შეწყვეტას ექვემდებარება. ჯოჯოხეთიც კი, მიუხედავად მისი უკიდურესი ტანჯვისა, არ წარმოადგენს გამონაკლისს. მას აქვს მიზეზები, პირობები და, შესაბამისად, დასასრულიც.

ბუდისტურ ლიტერატურაში ნარაკების აღწერები განსაკუთრებით მრავალფეროვანია. ადრეულ ტექსტებში უკვე გვხვდება ჯოჯოხეთური არსებობის შესახებ ცნობები, ხოლო შემდგომი ბუდისტური კოსმოლოგია მათ გაცილებით უფრო დეტალურად და სისტემურად აღწერს. ყველაზე გავრცელებულ კლასიფიკაციაში საუბარია რვა დიდ ცხელ და რვა ცივ ჯოჯოხეთზე, თუმცა სხვადასხვა ტექსტსა და ტრადიციაში მათი რაოდენობა, სახელები და აღწერილობები განსხვავდება. ცხელ ჯოჯოხეთებში არსებები განიცდიან ცეცხლთან, სიცხესთან, დაწვასთან, დასახიჩრებასა და სხვა უკიდურეს ტანჯვასთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს; ცივ ჯოჯოხეთებში კი ტანჯვის ძირითადი ფორმა უკიდურესი სიცივეა.

ცხელი ჯოჯოხეთებიდან განსაკუთრებით ცნობილია Saṃjīva, Kālasūtra, Saṃghāta, Raurava, Mahāraurava, Tāpana, Pratāpana და Avīci. უკანასკნელი, ავიჩი, ტრადიციულად ყველაზე მძიმე ჯოჯოხეთურ სფეროდ არის მიჩნეული. მისი სახელი შეიძლება ითარგმნოს როგორც „შეუწყვეტელი“ და უკავშირდება ტანჯვის უწყვეტ ინტენსივობას. თუმცა აქაც არ უნდა დავკარგოთ ბუდისტური კოსმოლოგიის მთავარი პრინციპი: „შეუწყვეტელი“ არ ნიშნავს „მარადიულს“. ავიჩიში არსებული ტანჯვაც კარმულად განპირობებული და, შესაბამისად, სასრულია.

ნარაკის შესახებ ბუდისტური წარმოდგენის კიდევ ერთი საინტერესო ასპექტი დაკავშირებულია იამას სახესთან. იამა ინდურ რელიგიურ კულტურაში სიკვდილისა და ქვესკნელის ძველი ღვთაებაა, რომელიც ბუდისტურ კოსმოლოგიაშიც შევიდა. მოგვიანებით, განსაკუთრებით ტიბეტურ ბუდიზმში, მისი გამოსახულება უკავშირდება სიკვდილისა და არსებობის გარდაუვალი გარდაქმნის სიმბოლიკას. მიუხედავად ამისა, იამა არ უნდა გავაიგივოთ ყოვლისშემძლე ღმერთთან, რომელიც ადამიანთა საბოლოო ბედს თვითნებურად განსაზღვრავს. ის თავადაც სამსარული კოსმოლოგიის ფარგლებშია მოთავსებული. მისი ფუნქცია უფრო მეტად კარმული შედეგის გამომჟღავნებასთან არის დაკავშირებული, ვიდრე აბსოლუტური მორალური განაჩენის გამოტანასთან.

აქ განსაკუთრებით ნათლად ჩანს განსხვავება ბუდისტურ და მონოთეისტურ რელიგიურ მოდელებს შორის. თუ მონოთეისტურ სისტემაში საბოლოო კითხვა შეიძლება დაისვას ღმერთსა და ადამიანის ცოდვას შორის ურთიერთობის სახით, ბუდიზმში აქცენტი გადადის მიზეზობრიობაზე: რა წარმოშობს მოქმედებას, რა მდგომარეობიდან გამომდინარეობს იგი და რა შედეგებს იწვევს იგი? ამდენად, ბუდისტური ჯოჯოხეთის გაგება განუყოფელია ეთიკისა და ფსიქოლოგიისგან. მოქმედება მხოლოდ გარეგანი მოვლენა არ არის; იგი მოქმედი ადამიანის ცნობიერებასაც აყალიბებს.

ამიტომ ბუდისტური კარმის გაგება მხოლოდ „ჯილდოებისა და სასჯელების სისტემად“ მისი დაყვანით მნიშვნელოვნად ღარიბდება. კარმული მოქმედება პირველ რიგში ცნობიერების ფორმირების პროცესია. როდესაც ადამიანი მუდმივად მოქმედებს სიძულვილის, სიხარბის, შურისძიებისა და სისასტიკის საფუძველზე, იგი არა მხოლოდ სხვას აყენებს ზიანს, არამედ საკუთარი ცნობიერების სტრუქტურასაც აძლიერებს. სწორედ ამ კუთხით შეიძლება ნარაკის იდეამ ფსიქოლოგიური მნიშვნელობაც შეიძინოს.

კლასიკური ბუდიზმისთვის ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს, რომ ჯოჯოხეთური სამყაროები მხოლოდ ფსიქოლოგიური მეტაფორებია. ტრადიციული კოსმოლოგიის ფარგლებში ნარაკა რეალური არსებობის სფეროდ განიხილება. მაგრამ ბუდისტური სწავლების ინტერპრეტაციისას შესაძლებელია ერთდროულად დავინახოთ მისი კოსმოლოგიური და ფსიქოლოგიური განზომილებები. ადამიანი, რომელიც სიძულვილით ცხოვრობს, შეიძლება ჯერ კიდევ ადამიანთა სამყაროში იმყოფებოდეს, მაგრამ მისი ცნობიერება უკვე შეიძლება ატარებდეს ჯოჯოხეთური არსებობის ნიშნებს. აქ „ჯოჯოხეთი“ აღარ არის მხოლოდ სიკვდილის შემდგომი გეოგრაფიული ადგილი; იგი ხდება ცნობიერების იმგვარი მდგომარეობის სიმბოლოც, რომელშიც სიძულვილი და ტანჯვა ერთმანეთს განუწყვეტლივ აძლიერებს.

ეს ორმაგი პერსპექტივა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბუდისტური ფსიქოლოგიის გასაგებად. ბუდიზმი არ უარყოფს ადამიანის შინაგან გამოცდილებას, მაგრამ არც კოსმოლოგიას ამცირებს მხოლოდ შინაგან მეტაფორად. გარეგანი და შინაგანი სამყაროები ერთმანეთისგან აბსოლუტურად განცალკევებული არ არის. ცნობიერების მდგომარეობა მოქმედებაზე ზემოქმედებს, მოქმედება კი ცნობიერების მომავალ მდგომარეობებს აყალიბებს.

ამიტომ შეიძლება ითქვას, რომ ბუდისტურ წარმოდგენაში ჯოჯოხეთი იწყება იქ, სადაც ცნობიერება კარგავს თავისუფლებას საკუთარ დესტრუქციულ მიდრეკილებებთან მიმართებით. სიძულვილი ადამიანს თანდათან თავისივე შინაარსის ტყვედ აქცევს. წყენა შეიძლება გახდეს მუდმივი იდენტობის ნაწილი; შურისძიება - ცხოვრების მიზანი; შიში - სამყაროს აღქმის მუდმივი ფორმა. ასეთ შემთხვევაში ადამიანი არა მხოლოდ განიცდის ტანჯვას, არამედ თავად მონაწილეობს იმ ფსიქოლოგიური სამყაროს შექმნაში, რომელშიც ეს ტანჯვა კვლავ და კვლავ წარმოიქმნება.

თუმცა აქ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა გავაკეთოთ. ბუდისტური სწავლება არ ამბობს, რომ ნებისმიერი ტანჯვა ავტომატურად „ცუდი კარმის“ შედეგია. ასეთი გამარტივებული მიდგომა თავად ბუდისტური კარმის იდეის დამახინჯებაა. დუკჰა - ტანჯვა, უკმაყოფილება და არსებობის არასტაბილურობა - ბუდისტური სწავლების უნივერსალური პრობლემაა და მხოლოდ კონკრეტული მორალური დანაშაულებით არ აიხსნება. ოთხი კეთილშობილი ჭეშმარიტების დონეზე მთავარი საკითხი ის არის, თუ რატომ არის განპირობებული არსებობა დუკჰით და როგორ შეიძლება ამ მდგომარეობიდან გათავისუფლება.

ამიტომ ნარაკის საკითხი საბოლოოდ გაცილებით ფართო პრობლემასთან გვაბრუნებს: სამსარასთან.

თუ ჯოჯოხეთური არსებობა დროებითია, ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს საბოლოო ხსნას. არსება შეიძლება ნარაკიდან გამოვიდეს და კვლავ სხვა სამსარულ სფეროში დაიბადოს. შეიძლება ადამიანად დაიბადოს, შეიძლება ცხოველად, შეიძლება პრეტად ან ღვთაებრივ სფეროში. მაგრამ სანამ უცოდინრობა, მიჯაჭვულობა და სურვილი კვლავ ქმნის კარმულ არსებობას, დაბადებისა და სიკვდილის ციკლი გრძელდება.

სწორედ ამიტომ ბუდიზმში ჯოჯოხეთის თავიდან აცილება საბოლოო მიზანი არ არის. ადამიანისთვის შესაძლოა სასურველი იყოს უკეთესი კარმული დაბადება, მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ წარმოადგენს გათავისუფლებას. ღმერთების სამყაროშიც კი არსება კვლავ ექვემდებარება არამუდმივობას. ყველაზე მაღალი ღვთაებრივი მდგომარეობაც კი, რამდენად ნეტარიც უნდა იყოს იგი, საბოლოოდ სამსარის ნაწილია.

ამ თვალსაზრისით ბუდისტური სოტერიოლოგია მნიშვნელოვნად განსხვავდება იმ რელიგიური წარმოდგენისგან, რომლის მიხედვითაც ადამიანის საბოლოო არჩევანია ჯოჯოხეთსა და სამოთხეს შორის. ბუდიზმში საბოლოო ალტერნატივა უფრო რადიკალურია: საკითხი არ არის, სამსარის რომელ სფეროში დავრჩებით, არამედ შესაძლებელია თუ არა თვითონ სამსარული ციკლის დასრულება. აქ ჩნდება ნირვანის მნიშვნელობა.

ნირვანა არ არის ბუდისტური „სამოთხე“. იგი არ წარმოადგენს ჯოჯოხეთის საპირისპირო ადგილს, სადაც ადამიანი სიკვდილის შემდეგ მარადიულად კომფორტულ არსებობაში გადადის. ნირვანა გულისხმობს იმ მიზეზობრივი პროცესის შეწყვეტას, რომელიც კვლავ წარმოშობს სამსარულ არსებობას - პირველ რიგში, უმეცრების, მიჯაჭვულობისა და სურვილის დაძლევას. ამიტომ ბუდისტური გზა არ შეიძლება დავხატოთ მარტივი ვერტიკალური სქემით, რომლის ერთ ბოლოში ჯოჯოხეთია, ხოლო მეორეში სამოთხე. ორივე ერთსა და იმავე ბორბალშია მოქცეული. ერთი მისი ქვედა უკიდურესობაა, მეორე - ზედა; ნირვანა კი თავად ბორბლის მიღმა გათავისუფლების შესაძლებლობას აღნიშნავს.

მაჰაიანურ ბუდიზმში ჯოჯოხეთის თემას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განზომილება ემატება - ბოდჰისატვას თანაგრძნობა. ბოდჰისატვას იდეალი გულისხმობს არა მხოლოდ საკუთარი გათავისუფლებისკენ სწრაფვას, არამედ ყველა გონიერი არსების გათავისუფლების სურვილს. სწორედ ამიტომ მაჰაიანურ ტრადიციებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ ბოდჰისატვებს, რომლებიც ჯოჯოხეთურ სფეროებში მყოფ არსებებთანაც კი აკავშირებენ თავიანთ თანაგრძნობას.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქშიტიგარბჰას სახე, რომელიც აღმოსავლეთ აზიურ ბუდისტურ ტრადიციებში ჯოჯოხეთურ სფეროებში მყოფი არსებების მფარველ ბოდჰისატვად ჩამოყალიბდა. მისი სახე გამოხატავს მაჰაიანური ეთიკის ერთ-ერთ უმთავრეს პრინციპს: თანაგრძნებას არ შეიძლება ჰქონდეს საბოლოო საზღვარი. იქ, სადაც ტანჯვა ყველაზე ძლიერია, სწორედ იქ არის თანაგრძნობის აუცილებლობაც ყველაზე დიდი.

ამ პერსპექტივიდან ბუდისტური ჯოჯოხეთის იდეა საბოლოოდ არ არის მხოლოდ საშინელი კოსმოლოგიური სურათი. იგი მორალური პასუხისმგებლობის, ცნობიერების ფორმირების, მიზეზობრიობისა და გათავისუფლების შესახებ სწავლების ნაწილია. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება მარადიული სასჯელის იდეისგან სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ბუდისტური ჯოჯოხეთი არ წარმოადგენს საბოლოო განაჩენს ადამიანის არსებობაზე. იგი არ არის არსების საბოლოო იდენტობა. ადამიანი, უფრო სწორად კი - ცნობიერების ნაკადი - არ არის სამუდამოდ განსაზღვრული იმ მდგომარეობით, რომელშიც ამჟამად იმყოფება.

ეს პირდაპირ უკავშირდება ბუდისტურ უთვითობის - ანატმანის (anātman) - მოძღვრებასაც. თუ არ არსებობს მარადიული, უცვლელი და დამოუკიდებელი სუბსტანციური „მე“, მაშინ შეუძლებელია ვიფიქროთ, რომ არსებობს რაღაც მარადიულად „დაწყევლილი არსება“, რომელიც ერთხელ და სამუდამოდ განისაზღვრა როგორც ცოდვილი ან ბოროტი. არსებობა არის პროცესული, ურთიერთდამოკიდებული და მიზეზობრივად განპირობებული. ამიტომ ბუდისტური ჯოჯოხეთის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფილოსოფიური მახასიათებელი შეიძლება სწორედ მისი არაბსოლუტურობა იყოს. ჯოჯოხეთი რეალურია, მაგრამ არა აბსოლუტური; ტანჯვა რეალურია, მაგრამ არა მარადიული, კარმა მოქმედებს, მაგრამ არ წარმოადგენს უცვლელ ბედისწერას.
არსება შეიძლება დაეცეს უკიდურესად დაბალ მდგომარეობაში, მაგრამ ამ მდგომარეობას არ აქვს უფლება საბოლოო სიტყვა თქვას მის მომავალზე.

და სწორედ აქ იძენს ნარაკის თემა თავის ყველაზე ღრმა მნიშვნელობას. ბუდიზმი ადამიანს არ სთავაზობს მხოლოდ ჯოჯოხეთის შიშს. იგი ცდილობს დაანახოს მას მიზეზობრიობის სტრუქტურა, რომლის საშუალებითაც ტანჯვა იქმნება. თუ ტანჯვას მიზეზები აქვს, მაშინ მისი შეწყვეტაც შესაძლებელია. თუ ჯოჯოხეთურ არსებობას მიზეზები წარმოშობს, მაშინ მათი ამოწურვისას ისიც დასრულდება. ხოლო თუ თავად სამსარის საფუძვლად დგას უცოდინრობა და მიჯაჭვულობა, მაშინ საბოლოო გათავისუფლება ნიშნავს არა მხოლოდ ჯოჯოხეთის თავიდან აცილებას, არამედ იმ მთლიანად მიზეზობრივი მექანიზმის შეწყვეტას, რომელიც კვლავ გვაბრუნებს დაბადებისა და სიკვდილის წრეში. ამიტომ ბუდისტური ჯოჯოხეთის შესახებ ყველაზე ღრმა კითხვა შესაძლოა არ იყოს: „სად მოვხვდები სიკვდილის შემდეგ?“ უფრო არსებითი კითხვა იქნებოდა: „რას ვქმნი ახლა ჩემი ცნობიერებით, ჩემი განზრახვებითა და ჩემი მოქმედებებით?“ რადგან ბუდისტური პერსპექტივიდან ადამიანი მხოლოდ მომავალ ჯოჯოხეთს არ ქმნის. იგი ამავე წამს ქმნის საკუთარი ცნობიერების მომავალ მიმართულებას.

ყოველი სიძულვილი რაღაცას აძლიერებს.
ყოველი მიჯაჭვულობა რაღაცას ამყარებს.
ყოველი განზრახული მოქმედება გარკვეულ კვალს ტოვებს.
და ამავე დროს, ყოველი გაცნობიერება, ყოველი თანაგრძნობა, ყოველი უარი სიძულვილზე და ყოველი მცდელობა რეალობის უფრო ნათლად დანახვისა ცვლის ამ მიმართულებას. ამიტომ ნარაკის შესახებ ბუდისტური სწავლების საბოლოო გზავნილი მხოლოდ გაფრთხილება არ არის. მასში იმედი იმალება - იმედი, რომელიც სწორედ მიზეზობრიობის პრინციპიდან გამომდინარეობს. ის, რაც წარმოიშვა, შეიძლება შეწყდეს. და თუ ეს პრინციპი ჯოჯოხეთზეც კი ვრცელდება, მაშინ ბუდისტური მსოფლმხედველობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა შეიძლება ასე ჩამოვაყალიბოთ:

არცერთი სამსარული მდგომარეობა არ არის საბოლოო - არც ჯოჯოხეთი, არც სამოთხე, არც სიცოცხლე, არც სიკვდილი. საბოლოო მიზანი არა უკეთეს სამსარაში დაბადებაა, არამედ იმ ბორბლიდან გათავისუფლება, რომელიც კვლავ და კვლავ წარმოშობს ტანჯვას. ჯოჯოხეთი შეიძლება იყოს უკიდურესი სიბნელე, მაგრამ ბუდიზმის მიხედვით, მასაც აქვს დასასრული.და სწორედ ამიტომ, ბუდისტური თვალსაზრისით, ყველაზე დიდი ტრაგედია ჯოჯოხეთი კი არ არის. ყველაზე დიდი ტრაგედია ის არის, რომ არსება კვლავ ვერ ხედავს იმ მიზეზებს, რომლებიც მას ჯოჯოხეთიდან ჯოჯოხეთში, დაბადებიდან დაბადებაში და სურვილიდან სურვილში ამყოფებს.

ხოლო გათავისუფლება იწყება იმ წამს, როდესაც ეს მიზეზები პირველად ხილული ხდება.