წყვდიადის აპოკრიფი ლექსის მხატვრული გააზრება

„წყვდიადის აპოკრიფი“ შინაგანი სამყაროს ნგრევის, სულიერი გაუცხოებისა და არსებობის საზღვარზე შეჩერებული ადამიანის პოეტური აღსარებაა. ეს არის ლექსი იმ მდგომარეობაზე, როდესაც ადამიანი ჯერ კიდევ არსებობს, მაგრამ სიცოცხლის ჩვეულებრივი შეგრძნებები მისგან თანდათან განიდევნება; როდესაც ყოფნა მხოლოდ ფიზიკურ მოცემულობად რჩება, სული კი საკუთარ თავთან კავშირს კარგავს.

ლექსის პირველი სტრიქონი — „სადღაც გაქრა, გაქარწყლდა, გაჰყვა ქართა ქარავანს“ — ქმნის გაქრობისა და განქარვების სიმბოლურ სივრცეს. აქ დაკარგვა კონკრეტულ მოვლენას არ უკავშირდება. იგი უფრო ეგზისტენციალური ხასიათისაა: თითქოს გაქრა რაღაც ისეთი, რასაც სახელი აღარ ეთქმის, მაგრამ რომლის არყოფნაც მთელ შინაგან სამყაროს განსაზღვრავს. განსაკუთრებით საგულისხმოა „ქართა ქარავნის“ სახე. ქარი წარმავლობის, დაუდგრომელი დროისა და უკონტროლო ბედისწერის სიმბოლოდ იქცევა, ხოლო ქარავანი ამ წარმავლობას მოძრაობის, უწყვეტი დაშორებისა და უკან მოუხედავად წასვლის მასშტაბს ანიჭებს.

შემდეგი სტრიქონი — „ჩამოვგავარ ნაზამთრალს — თითქოს ვარ და აღარც ვარ“ — ლექსის ემოციური და ფილოსოფიური ცენტრია. ნაზამთრალი ბუნების სახე აქ ადამიანის სულზე გადმოდის. ზამთარგამოვლილი, სიცივითა და სიმკაცრით დაღდასმული არსებობა თითქოს გაზაფხულსაც ვეღარ ცნობს. ეს არ არის მხოლოდ სევდა; ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ტკივილის ხანგრძლივობა თავად ადამიანის არსებას ცვლის. სიტყვები „თითქოს ვარ და აღარც ვარ“ ყოფიერების პარადოქსს გამოხატავს — არსებობას, რომელსაც სიცოცხლის შინაგანი განცდა გამოცლილი აქვს.

განსაკუთრებული მხატვრული დატვირთვა აქვს სტრიქონს:

„ვქარგავ ლექსებს გადამქრალს და ტკივილებს ქარდაქარ“.

აქ პოეტური შემოქმედება ერთგვარ გადარჩენის მცდელობად წარმოგვიდგება. ლექსების ქსოვა აღარ არის მხოლოდ ესთეტიკური საქმიანობა; იგი ჩამქრალი განცდების, გაფანტული მოგონებებისა და მოუშუშებელი ტკივილების შეკრების მცდელობაა. ამავე დროს, სიტყვა „ქარდაქარ“ ქმნის მოძრაობისა და დაშლის შეგრძნებას. თითქოს პოეტი საკუთარ ტკივილებსაც კი ვერ იკავებს და ქარებს ატანს, რადგან მათი შენარჩუნება უკვე აუტანელია.

„ვაზიარებ თანდათან, ვატან ცრემლთა ბალაგანს“ — ამ სტრიქონში იკვეთება ლექსის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო მეტაფორული განზომილება. ზიარების რელიგიური სემანტიკა ტკივილს საკრალურ მნიშვნელობას ანიჭებს. ცრემლი აქ უბრალო ემოციური გამოხატულება აღარ არის; იგი სულიერი რიტუალის ნაწილად იქცევა. პოეტი თითქოს საკუთარ მწუხარებას ეზიარება და ამავე დროს მას სხვასაც უზიარებს. „ცრემლთა ბალაგანი“ კი გლოვის თითქმის ფიზიკურ, მძიმე და ხმაურიან სახეს ქმნის.

ლექსის შემდგომი ნაწილი — „არსაიდან არა სჩანს, აღარც ხსნა და აღარც გზა“ — გამოხატავს საბოლოო ჩიხის განცდას. სივრცე დახშულია, მიმართულებები გამქრალია, მომავალი კი გაურკვევლობის ბურუსში იკარგება. ეს არის წყვდიადი, რომელიც მხოლოდ გარემოს კი არ ეკუთვნის, არამედ ადამიანის ცნობიერებაშიც აღწევს.

განსაკუთრებით შთამბეჭდავია შედარება:

„ვდგავარ როგორც ქარაგმა, აქ მაგ თვალთა ამარა“.

ქარაგმა დაფარული აზრის, ამოუხსნელი საიდუმლოსა და ორაზროვნების მხატვრული სახეა. ამ შედარებით ლირიკული გმირი საკუთარ თავსაც კი გამოცანად წარმოგვიდგენს. იგი აღარ არის ბოლომდე შეცნობილი საკუთარი თავისთვისაც. ერთადერთი საყრდენი საყვარელი ადამიანის თვალებია, რომელთა ამარა დარჩენილა. ამგვარად, ლექსის წყვდიადში სიყვარულის უკანასკნელი სხივი ჯერ კიდევ არსებობს, თუმცა ისიც მყიფე და დაუცველია.

ფინალში პირველი სტრიქონებისა და სახეების დაბრუნება კომპოზიციურ წრეს ქმნის. „სადღაც გაქრა, გაქარწყლდა“ და „ჩამოვგავარ ნაზამთრალს“ კვლავ მეორდება, თითქოს ლირიკული გმირი იმავე სულიერ წერტილს უბრუნდება, საიდანაც დაიწყო. ეს გამეორება მხოლოდ რეფრენი არ არის — იგი ჩაკეტილი ფსიქოლოგიური მდგომარეობის გამოხატულებაა. წარსულისგან გათავისუფლება ვერ ხერხდება, ტკივილი კვლავ ბრუნდება და ადამიანის ცნობიერებაში დაუსრულებელ ექოდ რჩება.

ბგერწერა და მუსიკალური ქსოვილი

ლექსის მუსიკალურობას განსაკუთრებულად ქმნის ბგერების განმეორება. სიტყვებში „სადღაც“, „გაქრა“, „გაქარწყლდა“, „ქართა“, „ქარავანს“ დომინირებს ქ-სა და რ-ს თანხმოვანთა მონაცვლეობა. ეს ბგერითი თანხვედრა ქარის ქროლვის, მოძრაობისა და რაღაცის დაშლის ასოციაციას აჩენს.

ასევე საყურადღებოა „ვქარგავ“, „გადამქრალს“, „ქარდაქარ“ — აქ ქ-ს განმეორება ტექსტის შინაგან რიტმს აძლიერებს და სიტყვიერ ქსოვილს ერთიან მუსიკალურ მთლიანობად კრავს.

„ვარ და აღარც ვარ“ — ამ ფრაზაში კი ხმოვანთა მონაცვლეობა და სიტყვების დაპირისპირება განსაკუთრებულ რიტმულ ეფექტს ქმნის. იგი ერთდროულად ჟღერს როგორც აღსარება და როგორც საკუთარი არსებობის უარყოფა.

ლექსის რიტმული მოძრაობა მონოტონურ გლოვას მოგვაგონებს, თუმცა ქარავნის, ქარისა და ცრემლის სახეები მას დინამიკურობას ანიჭებს. სწორედ ამგვარი კონტრასტით იქმნება ტექსტის ინდივიდუალური მუსიკალური ხასიათი.

დასკვნა

„წყვდიადის აპოკრიფი“ არის სულის საიდუმლო ხელნაწერი, რომელშიც ტკივილი სიტყვად გარდაიქმნება, სიტყვა კი — არსებობის უკანასკნელ მოწმობად. ლექსის მთავარი მხატვრული ღირსება ისაა, რომ იგი არ ცდილობს წყვდიადის ახსნას ან მისგან თავის დაღწევის იოლი გზის ჩვენებას. იგი უბრალოდ გვაყენებს იმ სულიერი მდგომარეობის წინაშე, სადაც ადამიანი საკუთარ არსებობასაც კი ეჭვის თვალით უყურებს.

და მაინც, ამ უკუნეთში ერთი რამ არ გამქრალა — ლექსის შექმნის სურვილი. ეს ნიშნავს, რომ სულში, მიუხედავად ყოველგვარი განქარვებისა, ჯერ კიდევ დარჩენილა ხმა, რომელიც საკუთარ ტკივილს სიტყვად აქცევს.

სწორედ ეს ხმაა ლექსის უკანასკნელი სიცოცხლის ნიშანი — წყვდიადში დაწერილი აპოკრიფი, რომლის ფურცლებზეც ადამიანის დაკარგული სული საკუთარ თავს ეძებს.