ქართული“ — დაღდასმული წარსულისა და ურყევი სიყვარულის პოეტური სახე

,,ქართული“ — დაღდასმული წარსულისა და ურყევი სიყვარულის პოეტური სახე
ლექსი „ქართული“ ეროვნული მეხსიერების, ისტორიული ტკივილისა და სამშობლოსადმი შეურყეველი სიყვარულის პოეტური გამოხატულებაა. მისი ლირიკული სამყარო თავიდანვე სუსხით, წყევლითა და წარსულის მძიმე დაღით არის მოცული. აქ საქართველო მხოლოდ გეოგრაფიული სივრცე არ არის — იგი გულში ჩაკარგული განცდაა, ტკივილით გამობრძმედილი სულიერი მემკვიდრეობა, რომელსაც მრავალგზის შეხებია მტრის ხელი, მაგრამ ვერ დაუკარგავს საკუთარი არსი.
პირველივე სტრიქონებში — „ჩუმი სუსხით დაზაფრული, / სული კრულვით ნაკურთხი“ — იქმნება მკაცრი, თითქმის მისტიკური ემოციური გარემო. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს სიტყვათა შინაგანი დაპირისპირება: „კრულვით ნაკურთხი“. წყევლა და კურთხევა ერთმანეთის საპირისპირო მნიშვნელობებს ატარებს, მათი შეხამება კი ისტორიული ბედისწერის წინააღმდეგობრივ ბუნებას წარმოაჩენს. თითქოს ტკივილმა თავად შეიძინა რიტუალის ძალა და საუკუნეთა განმავლობაში სულის განუყოფელ ნაწილად იქცა.
ლექსის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მხატვრული საყრდენია ბგერწერა — ბგერათა მიზანმიმართული შერჩევა და გამეორება, რომელიც ტექსტს არა მხოლოდ მუსიკალურობას ანიჭებს, არამედ მის ემოციურ შინაარსსაც აძლიერებს. სიტყვებში „ჩუმი სუსხით დაზაფრული“, „სული კრულვით ნაკურთხი“ და „გული სუსხით გათანგული“ განსაკუთრებით იგრძნობა ს, შ, ხ, კ და ღ ბგერების მკვეთრი მონაწილეობა. სისინა და ხშული თანხმოვნების მონაცვლეობა ქმნის ცივი ქარის, შინაგანი კანკალისა და ჩახშობილი ტკივილის შთაბეჭდილებას. ამ ბგერით ქსოვილში სუსხი მხოლოდ აღწერილი მდგომარეობა აღარ არის — იგი თავად მეტყველების ჟღერადობაში გადადის.
ასევე საყურადღებოა სიტყვების „გული“, „სული“, „წარსული“ და „ავსულის“ ჟღერადობრივი სიახლოვე. დაბოლოებათა მონაცვლეობა ლექსს რიტმულ შეკრულობას ანიჭებს, ხოლო ერთნაირი ხმოვანების განმეორება ტექსტის მელოდიურ ხაზს ამყარებს. განსაკუთრებით გამოკვეთილია „გული სუსხით გათანგული, / დაღდასმული, ქართული“ — აქ „გული“ და „სუსხით“ ერთმანეთს ბგერითადაც უკავშირდება, ხოლო „დაღდასმული“ და „ქართული“ დასკვნითი რითმით ემოციურ სიმძაფრეს აძლიერებს. ამგვარად, ბგერწერა ლექსის გარეგნული სამკაული კი არ არის, არამედ მისი შინაგანი დრამატიზმის ერთ-ერთი მთავარი გამომხატველი.
მნიშვნელოვანია სიტყვა „დაღდასმულიც“, რომელიც ტექსტში განმეორებით ჩნდება. დაღი აქ ისტორიული ტრავმის, მემკვიდრეობით მიღებული ტკივილისა და შეუმჩნევლად დარჩენილი ჭრილობების სიმბოლოდ იქცევა. წარსული თითქოს ცოცხალი არსებაა, რომელიც გულშია ჩაკარგული და საკუთარ კვალს ვერასოდეს კარგავს. ამ სახეში პირადი განცდა ეროვნული გამოცდილების განზომილებას იძენს: ერთი ადამიანის გული მთელი ერის ისტორიის საცავად წარმოგვიდგება.
განსაკუთრებული სიმძაფრე შემოაქვს რიცხვით სახეს — „ხუთგზის“. მისი ორმაგი გამეორება ქმნის მრავალგზის დარტყმისა და განმეორებული უბედურების განცდას: „ხუთგზის წყევლამ მოიხელთა, / ხუთგზის ხელმა ავსულის“. რიცხვი კონკრეტული მნიშვნელობის ფარგლებს სცდება და დაგროვილი განსაცდელის, განმეორებული თავდასხმისა და ისტორიული სისასტიკის მხატვრულ ნიშნად იქცევა. სიტყვებში „მოიხელთა“ და „ხელმა“ მოქმედების ძალა იგრძნობა — მტრული ნება ცდილობს, სული დაიმორჩილოს, გული შეიპყროს, ეროვნული თვითმყოფადობა დაამარცხოს.
თუმცა ლექსის მთავარი სათქმელი სწორედ ამ ძალადობისადმი წინააღმდეგობაში ვლინდება: „და ვერცერთმა გაუნელა სიყვარული მამულის“. აქ ტექსტის ემოციური მიმართულება იცვლება. მანამდე დაგროვილი სუსხი, წყევლა და ტკივილი მოულოდნელად სიყვარულის ურყევობას უპირისპირდება. ზმნა „გაუნელა“ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სიყვარულს ცეცხლის ბუნებას ანიჭებს: შეიძლება ქარმა გააძლიეროს მისი ალი, შეიძლება ცრემლმა და ტკივილმა დაფაროს, მაგრამ მისი ჩაქრობა შეუძლებელია.
შემდეგი სტრიქონები — „ვერა მტერმა, ვერა ცრემლმა, / ვერ გახედნა ეს გული“ — უარყოფის განმეორებით ფორმას იყენებს. სიტყვა „ვერა“ სამჯერ გამეორებული წინააღმდეგობის რიტმულ აქცენტად იქცევა. ეს არის სიტყვიერი ჯებირი, რომელიც მტრის ძალასაც და ტკივილის დამანგრეველ ზემოქმედებასაც წინ ეღობება. ამავე დროს, „მტერი“ და „ცრემლი“ სხვადასხვა ბუნების მოწინააღმდეგეებს აერთიანებს: პირველი გარეგანი ძალადობის სიმბოლოა, მეორე — შინაგანი ტანჯვისა. ლექსის გმირი ორივეს უძლებს.
დასასრულის „გული სუსხით გათანგული, / დაღდასმული, ქართული“ მთელი ტექსტის აზრობრივ კვანძს წარმოადგენს. სიტყვა „ქართული“ აქ უბრალო ეროვნულ განსაზღვრებად აღარ იკითხება. იგი ტკივილით გამოცდილი, დაღდასმული, მაგრამ შინაგანად დაუმარცხებელი სულის სახელია. ბოლო სიტყვა თითქოს წინა სტრიქონებში დაგროვილ განცდებს ერთ მთლიან სახედ კრავს.
ლექსში საყურადღებოა საწყისი ოთხსტრიქონიანი მონაკვეთის განმეორებაც. ტექსტის ეს კომპოზიციური დაბრუნება წრიულ მოძრაობას ქმნის: თითქოს ისტორიული ტკივილი კვლავ იწყება, კვლავ ბრუნდება და კვლავ ცდილობს ადამიანის სულის დამორჩილებას. თუმცა განმეორება მხოლოდ უიმედობას არ გამოხატავს — იგი ეროვნული მეხსიერების უწყვეტობასაც აღნიშნავს. წარსული მეორდება, მაგრამ მასთან ერთად მეორდება წინააღმდეგობაც და სამშობლოსადმი სიყვარულიც.
„ქართული“ საბოლოოდ გვიტოვებს აზრს, რომ ერის სულიერი სიმტკიცე ტკივილის არარსებობით კი არ განისაზღვრება, არამედ იმით, რომ ტკივილს საკუთარი ყველაზე ძვირფასი ღირებულების განადგურების უფლებას არ აძლევს. ეს არის დაღდასმული გულის, ცივი ისტორიისა და გაუნელებელი სიყვარულის ლექსი, რომელშიც ბგერის მუსიკა, სიტყვის სიმბოლური დატვირთვა და რიტმული გამეორება ერთიან მხატვრულ მთლიანობად იკვრება. მისი საბოლოო სათქმელი მკაფიოა: შეიძლება სული სუსხით დაიზაფროს და წარსული ჭრილობად დარჩეს, მაგრამ მამულის სიყვარული იმ ძალად იქცევა, რომელსაც ვერც მტერი, ვერც წყევლა და ვერც ცრემლი ვერ დაამარცხებს.