ქარისა და მთვარის დატირება — ლექსის მხატვრული გააზრება

ლექსში ბუნება მხოლოდ პეიზაჟი არ არის — იგი შინაგანი ტკივილის, დამწველი განცდებისა და სულის იდუმალი მოძრაობის გამომხატველ სივრცედ იქცევა. მთები, ქარაფები, ცივი ლაჟვარდი და მოკამკამე მთვარე ერთიან მხატვრულ სამყაროს ქმნის, სადაც ადამიანის სულიერი დრამა ბუნების სტიქიებში განაგრძობს არსებობას. ძველი თუშური დატირების მოტივიც სწორედ ამ განცდათა სიღრმეში იკითხება: თითქოს უხსოვარი დროიდან მომავალი გლოვა მთის ქარს ამოჰყოლია და ღამის უკიდეგანო სივრცეში კვლავ გაისმის.
ლექსის პირველივე სტრიქონი — „შემომაფრქვევს დამწველ განცდებს“ — მკითხველს უშუალოდ ემოციური დაძაბულობის შუაგულში ათავსებს. ზმნა „შემომაფრქვევს“ განცდას მოძრაობას, ძალასა და სტიქიურობას ანიჭებს, ხოლო „დამწველი“ შინაგან ტკივილს ცეცხლის ფიზიკურ შეგრძნებასთან აკავშირებს. განცდა აქ მხოლოდ სულიერი მდგომარეობა აღარ არის — იგი ცეცხლოვანი ნაკადია, რომელიც ლირიკულ სუბიექტს გარედან მოაწვება და მის შინაგან სამყაროს იპყრობს. ამგვარად, ტკივილი ერთდროულად უხილავიცაა და ხელშესახებიც.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შედარება: „როგორც ქარებს ნაწამებს“. ამ სახეში ქარი უბრალო ბუნებრივი მოვლენა აღარ არის. იგი თავადაც ნატანჯი არსებაა, რომელსაც თითქოს საკუთარი ტკივილი დაჰყვება. განცდებისა და ქარის ამგვარი დაახლოება ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ სულიერი ტანჯვა და ბუნების სტიქია ერთი და იმავე ტრაგიკული გამოცდილების ორი სახეა. შემდეგი შედარება — „როგორც ნამქერს ცივ ლაჟვარდზე“ — ამ განცდას სიცივის, სიმკაცრისა და უსასრულობის ელფერს მატებს. ცივი ლაჟვარდის ფონზე ნამქერი თითქოს ტკივილის თეთრი, მბრუნავი კვალია, რომელიც ცის სივრცეშიც კი ვერ პოულობს სიმშვიდეს.
„ამ მთებსა და ქარაფებს“ — ეს სიტყვები ლექსს განსაკუთრებულ გეოგრაფიულ და სულიერ განზომილებას ანიჭებს. მთები და ქარაფები თუშეთის მკაცრ, ამაყ და უძველეს სამყაროს გვაგრძნობინებს. ისინი ბუნების დეკორაცია კი არა, უხმო მოწმეები არიან ადამიანური ტკივილისა. მათი სიმტკიცე უპირისპირდება განცდათა მღელვარებას, თუმცა ამავე დროს თითქოს საკუთარ თავში ინახავს საუკუნეთა ნაღველს. ძველი თუშური დატირების მოტივი სწორედ ამ გარემოში იძენს განსაკუთრებულ ძალას: გლოვა აღარ ეკუთვნის მხოლოდ ერთ ადამიანს — იგი მთის, ქარისა და მიწის საერთო მეხსიერებად გარდაიქმნება.
ლექსის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი სახეა მთვარე:
„აფენს მთვარე მოკამკამე,
თავის გრძნეულ ფანტაზმებს“.
მთვარის სინათლე აქ დამამშვიდებელი და გამათბობელი კი არა, მისტიკური და მოჩვენებითია. ეპითეტი „მოკამკამე“ მის ნათებას ცოცხალ, მოძრავ ელვარებას ანიჭებს, ხოლო „გრძნეული ფანტაზმები“ ღამის პეიზაჟს ზმანების სამყაროდ გარდაქმნის. თითქოს მთვარე უხილავი ხელით აფენს სივრცეში იდუმალ სახეებს, მოგონებებსა და სულის შემაძრწუნებელ ხილვებს. ამ სახეში რეალობა და წარმოსახვა ერთმანეთს ერწყმის, რის შედეგადაც მთის ღამე არა მხოლოდ ხილული ბუნების, არამედ დაფარული განცდების სამყოფლად იქცევა.
შემდეგი სტრიქონი — „ბნელ სივრცეში აქარავნებს“ — მოძრაობის შთამბეჭდავ სურათს ქმნის. ზმნა „აქარავნებს“ სივრცეში მრავალი არსების ერთობლივ გადაადგილებას გვაგრძნობინებს. ეს თითქოს ღამის ქარავანია, რომელსაც უხილავი ძალა მიუძღვის. მომდევნო შედარება — „როგორც ღამის ფარვანებს“ — ამ მოძრაობას კიდევ უფრო მყიფესა და მოჩვენებითს ხდის. ფარვანები ღამის წყვდიადში სინათლისკენ მიისწრაფვიან; მათი ფრენა შეიძლება სულის მოუსვენრობასაც შევადაროთ, იმ შინაგან ლტოლვას, რომელიც ტკივილის მიუხედავად კვლავ ეძებს რაღაც მიუწვდომელს.
ლექსის მხატვრულ ქსოვილში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ბგერწერას. სიტყვებში „შემომაფრქვევს“, „დამწველ განცდებს“, „ქარებს ნაწამებს“, „ცივ ლაჟვარდზე“ და „ამ მთებსა და ქარაფებს“ თანხმოვანთა მონაცვლეობა მკაცრ, ხრინწიან და ქარის ქროლვის მსგავს ჟღერადობას ქმნის. განსაკუთრებით შესამჩნევია „ქ“, „რ“, „წ“, „ც“ და „ფ“ ბგერების მონაწილეობა. „ქ“ და „რ“ ქარის მოძრაობასა და მთის სივრცის სიმკაცრეს გვაგრძნობინებს; „წ“ და „ც“ კი ჟღერადობას სიმკვეთრესა და სიცივეს მატებს. ამ ბგერათა თავმოყრა მხოლოდ სიტყვების გარეგნული ჟღერადობა არ არის — იგი ლექსის ემოციურ ატმოსფეროს აძლიერებს.
ასევე საყურადღებოა „მოკამკამე“, „გრძნეულ“, „ფანტაზმებს“, „აქარავნებს“ და „ფარვანებს“ შორის არსებული ბგერითი კავშირები. აქ ხშირად მეორდება „მ“, „ნ“, „ვ“ და „რ“ ბგერები, რომლებიც შედარებით რბილ, მოქნილ და უწყვეტ ჟღერადობას ქმნის. ამგვარი ბგერითი გადასვლა მკაცრი, ქარიანი პეიზაჟიდან მთვარის ზმანებით სამყაროში გადასვლას ეხმიანება. მკვეთრი თანხმოვნები სტიქიის სიმკაცრეს გამოხატავს, ხოლო რბილი, განმეორებადი ბგერები — ღამის იდუმალ მოძრაობას. ამგვარად, ბგერწერა ლექსის შინაგან მუსიკას ქმნის და მკითხველს არა მხოლოდ სახეების დანახვის, არამედ მათი ჟღერადობის შეგრძნების საშუალებასაც აძლევს.
განსაკუთრებული ფუნქცია აქვს გამეორებასაც. ლექსის დასაწყისში მოცემული ოთხი სტრიქონი დასასრულს კვლავ მეორდება. ეს კომპოზიციური წრე ქმნის დატირების მსგავს რიტუალს, სადაც ერთი და იგივე განცდა თავიდან იბადება და კვლავ საწყის ტკივილს უბრუნდება. განმეორება მხოლოდ ფორმალური ხერხი არ არის: იგი დაუსრულებელი გლოვის, მეხსიერების ჯიუტი დაბრუნებისა და სულში ჩარჩენილი განცდის სიმბოლოდ აღიქმება. თითქოს ქარი კვლავ იმავე სიტყვებს იმეორებს, მთვარე კვლავ იმავე მოჩვენებებს აფენს და მთები კვლავ ჩუმად ისმენენ უძველეს მოთქმას.
ამრიგად, ლექსი ქმნის მისტიკურ, მთისეული სევდით გაჯერებულ სამყაროს, სადაც ბუნების ყოველი ელემენტი ადამიანური განცდის თანამონაწილეა. მისი მხატვრული ძალა შედარებებში, ეპითეტებში, მეტაფორულ სახეებში, კომპოზიციურ გამეორებასა და ბგერწერაში ვლინდება. ძველი თუშური დატირების მოტივი აქ უშუალო ისტორიული აღწერით კი არ არის გადმოცემული, არამედ განწყობით, ჟღერადობითა და მთის პეიზაჟის არქაული სიდიადით ცოცხლდება. ქარი ნატანჯია, მთვარე — გრძნეული, ღამე — ფანტაზმებით დასახლებული, ხოლო მთები და ქარაფები თითქოს საუკუნეთა უხმო გლოვას ინახავენ.
ამ ლექსში ტკივილი არ სრულდება — იგი სივრცეში იფანტება, ქარად იქცევა, ნამქერივით გადაივლის ცივ ლაჟვარდზე და კვლავ ბრუნდება. სწორედ ამ დაუსრულებელ მოძრაობაში იბადება მისი მთავარი მუსიკა: ძველი მთის სევდისა და მარადიული ადამიანური განცდის იდუმალი, მღელვარე სიმღერა.