უკანასკნელი ლოცვა ლექსის მხატვრული გააზრება

ლექსი „უკანასკნელი ლოცვა“ ადამიანის შინაგანი სამყაროს ტრაგიკული აღსარებაა, რომელშიც ერთმანეთს ერწყმის მარტოობა, სასოწარკვეთა, სულიერი ტკივილი და ღვთისკენ მიმართული უკანასკნელი იმედი. ეს არის განწირული სულის მონოლოგი, სადაც სიცოცხლის სიხარულს მძიმე სევდა ენაცვლება, ხოლო ადამიანური ტკივილი თანდათან მეტაფიზიკურ განზომილებას იძენს.

ლექსის პირველი სტრიქონი — „გზა დავიწყების, სიკვდილის, ცრემლის“ — მკითხველს თავიდანვე განსაკუთრებულ ემოციურ სივრცეში ამყოფებს. გზა აქ მხოლოდ გადაადგილების სიმბოლო არ არის. იგი ადამიანის ცხოვრებისეული ხვედრის, შინაგანი განწირულობისა და ტანჯვით აღსავსე არსებობის მეტაფორაა. სამი მძიმე ცნება — დავიწყება, სიკვდილი და ცრემლი — ქმნის ტრაგიკულ სამკუთხედს, რომლის შიგნითაც ლირიკული გმირის სულიერი მდგომარეობა იშლება.

„აღარც იმედი, არც მონატრება“ — ამ სიტყვებში იგრძნობა ემოციური გამოფიტვის უკიდურესი ზღვარი. თითქოს ტკივილმა იმდენად ღრმად გაიდგა ფესვი, რომ ადამიანმა არა მხოლოდ მომავლის რწმენა, არამედ წარსულისკენ მიბრუნების უნარიც დაკარგა. თუმცა მომდევნო სტრიქონში გაკვალული გზის გესლით გავლა კიდევ უფრო ამძაფრებს ტრაგიზმს. ქარიშხლები, რომლებიც ლირიკულ გმირს გარს შემოაბერდა, ბუნების მოვლენებზე მეტად ცხოვრებისეული განსაცდელებისა და შინაგანი ქარტეხილების სიმბოლოა.

განსაკუთრებით საინტერესოა კონტრასტი შემდეგ სტრიქონებში:

„სიცოცხლეს ვქარგავ ფერებში, ლექსად, თან მეზმანება ცა საქართველოს.“

აქ პოეტის შინაგანი სამყაროს სრულიად განსხვავებული განზომილება იხსნება. მიუხედავად ტკივილისა, ლირიკული გმირი სიცოცხლეს ჯერ კიდევ შემოქმედებითად აღიქვამს. იგი სიცოცხლეს ფერებში ქარგავს, ანუ მწუხარებასაც კი მხატვრულ სახეებად გარდაქმნის. პოეზია მისთვის არა მხოლოდ თვითგამოხატვის საშუალება, არამედ სულიერი გადარჩენის გზაა. საქართველოს ცის ხილვა კი პირად განცდას სამშობლოს სიყვარულთან აკავშირებს. ამგვარად, ლექსში ინდივიდუალური ტკივილი უფრო ფართო, ეროვნული და სულიერი განცდის ნაწილად იქცევა.

მომდევნო სტრიქონები ლექსის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს შინაარსობრივ საყრდენს წარმოადგენს:

„ყოველ ბნელ ღამეს ვსაუბრობ ღმერთთან — დაჭრილი გული რომ გავამთელო.“

ღმერთთან საუბარი აქ ლოცვის ინტიმური ფორმაა. ეს არ არის მხოლოდ რელიგიური მიმართვა — ეს არის მარტოსული ადამიანის მცდელობა, საკუთარ ტკივილს ზეციური მსმენელი მოუძებნოს. ბნელი ღამე კი არა მხოლოდ დროის მონაკვეთია, არამედ სულის მდგომარეობის მხატვრული გამოხატულება. დაჭრილი გული ცენტრალური მეტაფორაა, რომელიც ადამიანური ტანჯვის მთელ სიმძიმეს იტევს.

თუმცა ლოცვასაც არ მოაქვს საბოლოო შვება. „მაგრამ ამ ტკივილს არ უჩანს ბოლო“ — ამ სტრიქონში იმედსა და უიმედობას შორის არსებული დაპირისპირება აშკარა ხდება. ლირიკული გმირი კვლავ ეძებს შვებას, მაგრამ ტკივილი არ ნელდება. ცრემლიც თითქოს დაუსრულებელ დინებად იქცევა, ხოლო დარდი — მუდმივ თანამგზავრად.

ლექსის ფინალი განსაკუთრებული მხატვრული ძალით გამოირჩევა:

„მომაკვდავ დედის შვილივით გლოვობს ცა — დავიწყების ცრემლებად მაწვიმს.“

აქ პოეტი ქმნის უჩვეულოდ მტკივნეულ და შთამბეჭდავ მეტაფორას. ცა წარმოდგენილია როგორც დედის დაკარგვით დამწუხრებული შვილი. ეს შედარება ბუნების ჩვეულებრივ სურათს ადამიანური ტრაგედიის მასშტაბს ანიჭებს. ცა აღარ არის მხოლოდ სივრცე — იგი ცოცხალი, მგლოვიარე არსებაა, რომლის ცრემლებიც წვიმად გარდაიქმნება.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სიტყვა „დედა“, რადგან იგი ლექსის დასასრულს უნივერსალურ ადამიანურ ტკივილს უკავშირებს. დედის დაკარგვის განცდა აქ არა მხოლოდ პირადი დანაკარგის, არამედ ყველაზე ღრმა სიყვარულის, მონატრებისა და შეუქცევადი განშორების სიმბოლოდ გვევლინება. „დავიწყების ცრემლები“ კი ერთგვარი პარადოქსული სახეა: ცრემლი თითქოს დავიწყებას უნდა ემსახურებოდეს, მაგრამ სინამდვილეში იგი იმ ტკივილს ინახავს, რომლის დავიწყებაც შეუძლებელია.

ბგერწერა და მუსიკალური ქსოვილი

ლექსის მუსიკალურობას მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრავს ბგერათა განმეორება და თანხმოვანთა მონაცვლეობა. განსაკუთრებით შესამჩნევია „გ“, „რ“, „ს“ და „ლ“ ბგერების მონაწილეობა.

პირველ სტრიქონში — „გზა დავიწყების, სიკვდილის, ცრემლის“ — „ზ“, „ს“ და „ც“ ბგერების მონაცვლეობა ქმნის მკაცრ, ოდნავ ხრინწიან ჟღერადობას, რომელიც ლექსის ტრაგიკულ განწყობას ეხმიანება.

„გარს ქარიშხლებიც შემომაბერდა“ — აქ „ქ“, „რ“ და „შ“ ბგერების თავმოყრა ქარისა და ქარიშხლის ხმოვან ასოციაციას აძლიერებს. სიტყვათა ბგერითი წყობა თავად ქმნის მღელვარე, ქარტეხილებიან მოძრაობას.

„სიცოცხლეს ვქარგავ ფერებში, ლექსად“ — ამ მონაკვეთში „ს“, „ც“, „ფ“ და „ლ“ ბგერები შედარებით რბილ და დინამიკურ ჟღერადობას ქმნის. მკვეთრი თანხმოვნების ფონზე ხმოვნების სიუხვე ფრაზას მეტ მუსიკალურობას ანიჭებს.

„ყოველ ბნელ ღამეს ვსაუბრობ ღმერთთან“ — აქ „ღ“ და „გ“ ბგერების გამეორება სტრიქონს დაბალ, მძიმე ტონალობას სძენს. იგი თითქოს ჩურჩულით წარმოთქმულ აღსარებას მოგვაგონებს.

ფინალში კი „დედის“, „გლოვობს“, „დავიწყების“ და „ცრემლებად“ სიტყვებში დომინანტური „დ“, „ლ“ და „რ“ ბგერები ერთგვარ შინაგან რიტმს ქმნის. ეს ბგერითი თანხვედრა გლოვის განწყობას კიდევ უფრო ამძაფრებს.

ლექსის მუსიკალურ ქსოვილში ასევე მნიშვნელოვანია რითმული წყვილები: „ცრემლის — გესლით“, „მონატრება — შემომაბერდა“, „ლექსად — ღმერთთან“, „საქართველოს — გავამთელო“, „ბოლო — გლოვობს“, „დარდი — მაწვიმს“. რითმები ყოველთვის სრულ თანხმოვნებას არ ემყარება, თუმცა ქმნის საერთო ხმოვან კავშირს და ტექსტის ემოციურ დინებას ინარჩუნებს.

დასკვნა

„უკანასკნელი ლოცვა“ არის ლექსი იმ ადამიანზე, რომელიც ტკივილის მიუხედავად არ წყვეტს სიცოცხლის მხატვრულად აღქმას და ღმერთთან საუბარს. მისი შინაგანი ტრაგედია იმაში მდგომარეობს, რომ ლოცვა შვების ძიებაა, მაგრამ პასუხი კვლავ ცრემლიანი ცის სახით ევლინება.

სათაური განსაკუთრებით ზუსტად გამოხატავს ნაწარმოების არსს. „უკანასკნელი“ აქ შეიძლება არა მხოლოდ დასასრულს, არამედ ადამიანური სასოწარკვეთის უკიდურეს ზღვარსაც აღნიშნავდეს. „ლოცვა“ კი ამ სიბნელეში დარჩენილ უკანასკნელ სულიერ კავშირად გვევლინება.

ეს არის ლექსი, რომელშიც ადამიანი ღმერთს ესაუბრება, გული კი კვლავ ტკივილით პასუხობს; ხოლო ცა, თითქოს ადამიანურ გლოვას შეზიარებია, დავიწყების ცრემლებად წვიმს.